Séamus Mór Ó Muimhneacháin

Réamhrá le leabhar filíochta ‘Séamas Mór Ó Muimhneacháin’
Conchubhar Ó Muimhneacháin

Ar Gort Uí Rathaille, i ndeisceart Bhaile Mhúirne, is ea bhí Eoghan Mór Ó Muimhneacháin ina chónaí, tuairim trí chéad bliain ó shin. Ceathrar mac a bhí aige (Conchúr, Eoghan, Pádraig agus Séamas, an file). Cheap an seanduine sagart a dhéanamh de Chonchúr, agus chuige sin thug sé dhó, cois baile, an oiread scolaíochta agus dob fhéidir a thabhairt um an dtaca san. Nuair aosaigh Conchúr, cuireadh go coláiste sagart tar lear é. Droch-oiliúnaigh dhubh-chroíocha dob ea tiarnaí talún na paróiste. Chualadar Eoghan a bheith ag cur a mhic le sagartóireacht. Dúradar leo féin ná beadh sé mar asachán le cur lena slicht gur beathaíodh sagart ina pharóiste. B’é rud a tháinig as ná gur caitheadh amach as a gcuid talún Eoghan agus trí ferimeoirí déag dá chine maidin Lae Bealtaine. Bhí an chúirt agus an chroch ar a gcumas féin ag na cladhairibh, ach níl a dtásc ná a dtuairisc sa pharóiste inniu. B’éigin do chuid den dream bhocht a caitheadh amach imeacht le fuacht agus le fán agus le fairsinge. D’fhág an fheillbheart san Eoghan beo bocht; agus dá dheascaibh sin b’éigin do Chonchúr filleadh abhaile agus cloíle hobair.

Do Shéamas is ea shéid an droch-ghaoth seo ar chuma. Bhíodh sé ag gabháil do rannaíocht agus é ina gharsún, ach ní raibh aon eolas ar léann aige gur fhill Conchúr ón gcoláiste. Mhúin seisean a raibh ar eolas aige féin dó.

Toisc gan fód talún a bheith le fáil ag an líon tí i mBaile Mhúirne. d’aistríodar ó dheas go hUíbh Laoghaire, chuir Conchúr agus Eoghan fúthu ar Cathair na Cátha, agus chuir Pádraig fé ar an Leacain mBán. Is é rud a dhein Séamas ná dul le saoirseacht. Is follus gur chéardaí  oilte eolasach gurb ea é, mar tá rian a lámh le feiscint fós ar a lán foirgneamh ar fud an cheantair.

Bhíodh file binn dárb ainm is sloinne Diarmaid Ó Conchúir coitianta ag obair ina fhochair. Is éachtach a bhfuil de scéaltaibh grinn i mBaile Mhúirne agus in Uíbh Laoghaire mar gheall ar an mbeirt.

Fiafraíodh de Dhiarmuid tráth cé acu b’fhearr d’fhile é féin nó Séamas. ‘Is amhlaidh mar atá an scéal againn’, ar seisean ‘ghabhaim-se timpeall chun na bearnan, ach léimeann Séamas an claí’.

Beirt mhac a bhí ag Séamas .i. Partholán is Eoghan, agus triúr iníon. Phós an bheirt ba shine de na cailíní beirt dearthár de mhuintir Uidhir, duine acu ar an gCom Dorcha agus an fear eile ar Claonráth. Nóra ab ainm don iníon ab óige, agus b’é Pádraig Ó Suibhne ar Céim an Fhia a phós dí. Nuair a bhí Séamas ‘ag dul i leith a leithe’ do cheannaigh sé feirm do Phartholán ar Carraig na Damhghaire, láimh le Béal Átha an Ghaorthaidh, ach ba ghearr a lonnaigh sé inti, mar bhí sé ró-thugtha don scléip.. Chuaigh Eoghan ina chliamhain-isteach chun an Loingsigh ar Ladhar na Gaoithe, agus is aige sin a chaith Séamas deireadh a shaoil. Is tuigthe ón rann so leanas nach mó ‘ná buíoch a bhí Séamas dá shean-chomharsanaibh ar Carraig na Damhghaire:

‘Tá coimriosc mallaithe ar Carraig na Damhghaire thoir,
Giobalach, gearbach, uireasach, ampallach,
‘Nár gcoinnibh chun catha ‘sea thagann an scabhat go minic,
‘S le hiomarca ‘en anaithe caithid an camtha rith’.

Deirtear gurb é seo an rann déanach a cheap Séamas Mór:

‘A Íosa ghil aoibhinn is a Athair chumhachtaigh,
Dhein díon dom san oíche is fair sa ló mé,
Má taoi ‘om breith sa ríocht so ná feacthas fós dom
Dein slí dhom id’ chuibhreann sa chathair ghlórmhair’.

Bhí Séamas Mór agus bean a mhic ag achrann is ag troid. Dhein sé aoir na bhfranncach di; ach dúirt sé leo – dúirt sé leis na franncaigh:

‘Ná stadaidh in iothlainn ná i gclaí teorann,
Go dté sibh go Tigh Eoghain suas
Mar a bhfuil an óigbhean shoineanta
Ina suí ar steól rómhaibh,
Go bhfuil fuinneamh ‘na cuisleannaibh
Chun sibh a mhilleadh le méarógaibh’.

Cé gur dhuine cráifeach deabhóideach Séamas, níor bhéas aige a lán aimsire a chaitheamh ag paidreoireacht. Seo mar a chuir an file a bhí ag obair in aon tigh leis i bhfáth air a laghad aimsire a chaith sé ar a ghlúinibh:

‘Is fíor a cholann gur chodhlais do shean-sháith féin,
Sínte ar fholcas gan ornadh trí ghread-pháis Dé.
Is mór é dochar na fola dá dtuigfeá é
‘S is baol go ngoilfeam go doilbh ar an gcnoc Lá an tSléibhe’.
Sidé freagra a thug Séamas air:
‘Molaim do ghníomh le maíomh sa tsaol go brách,
Is molaim arís tú a Rí-mhic Dé na ngrá;
Moladh trí ríthe do chúinligh an réaltan áidh
Mar a chodlas an oíche aréir gan phéin go sámh.
Smaoinigh ar pháis na sleá má fhéadann tú,
Agus scaoil le grá ‘na dhiaidh sin ag déanamh cumha
Croí glan páisteach grámhar daonnachtúil –
Is míle fearr go brách ‘ná an béal ar siúl’.

Tamall maith ó shin bhíodh dámhscoil i mBaile Mhúirne. An tAthair Liam Ó hIarlaithe an tUachtarán a bhí uirthi. Chaitheadh na filí pas a fháil ón uachtarán chun a chur in iúl go raibh an cheard acu. Seo mar a dúirt file – is dóigh liom gurbh é Séamas Mór a dúirt – nuair a fuair sé a phas ón uachtarán:

‘Dé bheatha led phas a Athair ghrámhar Liam,
Go mairir i bhfad i staid na ngrás ag Dia,
An tAthair agus an Mac agus an fear so tá ‘na ndiaidh,
Go ghlacadh mar Pheadar ar Charraig Ard na gCliar’.

Advertisements
Ranganna: Ailt. Clibeanna: . Buan-nasc.

Freagra

Líon amach do chuid faisnéise thíos nó cliceáil ar dheilbhín le logáil isteach:

Lógó WordPress.com

Is le do chuntas WordPress.com atá tú ag freagairt. Logáil Amach / Athrú )

Peictiúr Twitter

Is le do chuntas Twitter atá tú ag freagairt. Logáil Amach / Athrú )

Pictiúr Facebook

Is le do chuntas Facebook atá tú ag freagairt. Logáil Amach / Athrú )

Pictiúr Google+

Is le do chuntas Google+ atá tú ag freagairt. Logáil Amach / Athrú )

Ceangal le %s