Treabhadh, Rómhar agus Prátaí

“Na trí riain is sia a fhanann – rian guail i muing, rian cairte i gclaí agus rian i gcrích.”

An Céacht

Codacha an chéachta:- na hannlaí ar a mbíonn greim ag an oiream [treabhadóir, céachtaire, dreasadóir]; an bhéim ar a mbíonn na cuingeacha [greallóga] ceangailte dá chab le raca; an spíontóg [colltar] chun an fhóid do ghearradh thíos fé; bíonn log nó cró sa tsoc chun é do ghreamú ar an más; an clár chun an fhóid d’iompó; an iarlais in a clár buinn fén gcéachta. Cúilíní a tugtar ar na dingeacha lena ndaingnítear an colltar ina chró féin i lár an bhéama ós cionn an tsoic. De réir mar a bheadh fonn ar an soc dul i dtalamh is ea do bheadh sainnt ann. Mara mbeadh sainnt a dhóthain ann ní fhéadfaí é do choimeád sa talamh, ach dá mbeadh an iomarca sainnte ann do mharódh sé an t-oireamh d’iarraidh é do choimeád ó dhul ró-dhoimhin.

Trí saghas céachta atá ann – céachta báin, céachta síolchuir agus céachta clas.

Is troime fé dhó an céachta báin ná an céachta síolchuir. Bíonn clár orthu san araon ach ní bhíonn ar an gcéachta clas. Tá céachta dá clár acu anois chun cré agus athchré do chur le gasaibh a bhíonn ag fás i roidhealaibh.

Corm a tugtar ar an gcuing mhóir. Ar dhá cheann gach cuinne bíonn buinneáin nó slaingí, agus is díobh san a bhíonn na slabhraí sin na gcuingeach.

Ar dhrom gach capaill a bhíonn fé chéachta bíonn dromach, agus bíonn na tarraic ceangailte des na hamaí ar tosach, den dromach i lár baill agus de lúbaibh na mbrághaideach thiar. Ní trasna ar bharr-ghad na n-amaí a bhíonn aradha na seisrí ach tré fháinníbh na ndromach.

Treabhadh

Cúig fóid is gnáth in iomaire. Is béas cheithre fóid do threabhadh ar dtúis agus gan bac leis an gcúigiú fód, an caolfhód, go mbíonn an pháirc treabhtha. Is féidir le capall aonair an fód san do threabhadh, agus a deirtear “nách oireamh go caolfhód.”

Deora a tugtar ar an gclais [eitre, adhtra] tar éis an fhóid d’iompódh, agus claonfhód ar an bhfód a iompaítear trasna ag ceann na n-iomairí. Cinneard an iomaire a bhíonn ag bun agus ag barr na páirce.

Báthla a tugtar ar fhód a baintear le rámhainn chun claise do rianú i dtalamh fiaraigh.

Roidheal agus riabhóg a tugtar ar iomairín dhá fhód. Ladhróg agus méaróg a tugtar ar iomairín ghairid.

Fóidín feilbín [fiarn] a tugtar ar an gcéad fhód a treabhtar, agus béilghearradh a tugtar ar an obair sin. Corrfhód [huincín] a tugtar ar an tarna fód, agus síolthadh ar an bhfód deireannach. Geamhráil a deintear nuair a treabhtar gruadhna sean-iomairí isteach ins na clasaibh.

“Treabhadh siocáin agus fuirseadh plobáin” an dá obair is déine ar an bhfeirmeóir. Talamh reoite is ea an siocán agus talamh fliuch an plobán. “Treabhadh Mhuintire Múrnáin” a bhíonn ar siúl ag duine, a deirtear, nuair ná bíonn tada dá dhéanamh aige ach é ag rag-chadaráil amr gheall air.

Rómhar

Róhar le rámhainn earraigh a deintí sara dtáinig an céachta. An chabhail a tugtar ar an gcuid den rámhainn ina mbíonn an feac agus an bacán [bróigín, eilic]. Oilíní na cabhlach a ghreamaíonn iad. Tugtar tigheal [caibe] ar a bhfuil ón gcabhail síos den rámhainn. Nuair a bhíodh an feac ar bogadh cuirtí leicneáin idir an mbacán agus é.

Is amhlaidh a deintídhá fhód do rómhar i gcoinnibh a chéile, cnámhfhód d’fhágaint eadartha, agus a leath san do chur le gach iomaire. Nuair a bhíodh an rómhar déanta deintí na hiomairí do phiocáil le tál fuinn [grafán] i dtreo ná beadh leigean ag an ngaoith ná ag an ngréin ar an sciollán. Is amhlaidh a deintí poll san iomaire le ceapóig rámhainne agus an sciollán do sháthadh sa pholl san, agus na poill do dhúnadh le tuairgín poll [faircín, smachtín].

Riastáil

Slí eile chun prátaí do chur dob ea an riastáil .i. grafadh dóite agus grafadh fuar. Baintí an scraith den talamh i gcóir an ghrafaidh dhóite, leigtí dhi tíormú agus tugtaí tine dhi. Níor ghá aon leasú – dheineadh luaith na scraithe an gnó. Leis an ngrafán a riantaína hiomairí. Leachtaí na sciolláin ar na hiomairíbh, baintían cartadh ins na clasaibh agus leathtaíar na sciollánaibh é. Is amhlaidh a baintí scraith na gclas i gcóir an ghrafaidh fhuair, aoileach do leathadh ar na hiomairíbh, na sciolláin do leathadh air sin agus iad do chlúdach leis an gcartadh.

Béiteáil

Ní foláir nó bhíodh a lán den obair seo ar siúl in iarthar Uíbh Laoghaire agus a bhfuil de pháirceannaibh ainmnithe uaidh. Is é is béiteáil ann ná féar an bháin do dhó le haghaidh curadóireachta. Béitín a tugtaí ar an luaithreach.

Béas ag a lán an mhionnrach .i. mion-phlanndaí cabáiste, do chur ins na gruanaibh .i. i ngruanaibh na n-iomairí. Stíbhín a tugtar ar an gceapóig lena sáitear an mhionnrach.

Teilgean

Nuair a bhíonn na gais ag gobadh aníos cuirtear teilgean .i. an chéad chré, leo; agus nuair a bhíd cúpla órlach ar aoirde deintear iad do shaothrú .i. an ath-chré do chur leo. Teilgeoir a dheineann san. Páirc ina mbeadh doimhneas maith san ithir a déarfaí go mbeadh teilgean maith ann.

Spréidheáil

Chun cosc do chur leis an ndubhachán líontar dabhach d’uisce, agus cuirtear roinnt den chloich ghoirm agus den tsód níochán ann; ansan cuirtear i gcilfing ar a mbíonn puieascán é, agus deintear a phuieasca ar na gasaibh. Puieascaire a tugtar ar an úirlis seo.

July an Chabáiste

Cois farraige cuirtear na prátaí go dlúth san Earrach agus bíd ar an margadh acu Lá Bealtaine. Tuairim Lae Fhéile Muire sa Mhárta a bhíd críochnaithe ar fuaid na tuaithe agus “Aonach Spiúnán” i mí Iúil a chromaid ar iad do bhaint. “July an Chabáiste” a tugtar ar an mí sin toisc a ghannchuisí a bhíodh gach ábhar eile bídh.

Garrdha Oireachtais

Roimhe seo do gheibheadh an lucht oibre talamh scóir nó garrdha oireachtais ón bhfeirmeoir in aiscidh, ach an talamh do leasú.

Na Prátaí

I sciathógaibh agus i gciseánaibh a pioctar na prátaí, tar éis a mbainte, sara gcuirtear ins na pollaibh iad. Is iad na prátaí móra folláine a pioctar ar dtúis le cur sa pholl. Cnap nó fadhbán nó cnaist a tugtar ar phráta mór. Pioctar na mion-phrátaí .i. na criocháin nó na geinidí nó na gionáin, agus na prátaí fabhtacha .i. na prátaí gréine, na prátaí préacháin, na prátaí claimheacha agus na prátaí piastacha, ansan, le tabhairt dos na beithíochaibh. Caistín a tugtar ar phráta a bheadh searg ón gteas nó ón sioc; cailleach ar cheann searg nóceann go mbeadh péacáin tar éis teacht tríd; stagún .i. ceann a bheadh millte ag an sioc. Tugtar gealach ar an gciorcail bháin a chífeá i bpráta cnag-bheirithe. Lobhadh talún a tugtar ar an ndreó a thagann ar an dtaobh amuigh den phráta nuair a bhíonn sé ró-fhada fé chré.

Maiseog [maoiseog] nó cúil a tugtar ar charn prátaía cuirfí i gtaiscidh i scioból. Tugtar muireog, leis, ar charn prátaí. Graithin a tugtar ar charn de phrátaibh suaracha, agus uail a tugtar ar charn mion-phrátaí ar ghas.

Is gnáth go gcoimeádtar na prátaí sí i bpoll go dtagann aimsir na sciollán do ghearradh. Ní foláir fáth [.i. “súil”] do bheith ins gach aon sciollán. Croidheleacán [laoidhean] a tugtar ar an gcuid den phráta a bhíonn fágtha tar éis na sciollán do bhaint as. Uthlach a tugtar ar mháilín na sciollán a bhíonn dá iomchar ag an té a bhíonn ag sáthadh na sciollán. Spiúntar a tugtar ar phrátaí groda (.i. luatha).

Gabhar [gabhairín] .i. bun-mhála prátaía ghoideann an mac óna athair chun iad do dhíol i gcóir airgid póca!

Is minic a deintí béile maith prátaí do róstadh sa ghríosaigh. Brothóg [bruithneach] a tugtaí orthu. Deintí steaimpí, leis, de phrátaí .i. prátaí fuara do mhion-bhrú, an brúitín sin do chur i máilín agus an fliuchán d’fháscadh as, plúr do mheascadh ar an mbrúitín ansan is sórd císte do dhéanamh, agus an císte sin do bhácáil ar an ngriodal.

“Slaghdán samhraidh nó masmus fómhair,” is olc an dá ghearán iad, a deirtear. Masmus fómhair .i. an iomarca des na prátaí nua d’ithe.

Advertisements

Marbhna Mhac Finín Dubh

Ó mh’osna trí Luimneach, Connacht is Cléir faoi chumha,
Is go Corcaigh na loingeas tar uisce dá dtéinn anonn.
Ár gcosantóir cumais, fear ionaid na laoch fuair clú,
Is gan dearmad luige orainn go léir san úir. Seotho binn, binn, binn.

San úir ó cuireadh ríocht Bhorraidh ‘gus scéimh na Mumhan
Is dubhach gach duine is d’imigh ár gcléir gan fonn,
Ár ngiúistís cumais, ár mbreitheamh do réieadh ár gcúis,
Ár gcara fí ghoiste, ár mbile, ár laoch glan clúmhail.

Clú agus ceannas is rachmas ón Rí ghlórmhar
Go raibh aganfhios id ghlacaibh, a laoch mhórdha!
Níl dlúth ná bailte fí bhraitinn ag rí Seóirse
Nach go dubhach dod dheascaibh is do bhailte go síor-bhrónach.

Is brónach, atuirseach ón gCeachainn go Léim Lárach
Is buartha Banba ó Chaiseal go Béal Beárnain,
Tá dúichí Chairbre ar lasadh gan scéimh áthais,
Is dubhach Ráth Chathail mar ar cailleadh ár laoch láidir.

Is láidir, cumais, do chuspa le tighearnmhalacht,
A mharcaigh na rithe dá gcritheadh an talamh fútsa;
Ní eagla dlithe do chuir tú ód bhaile dúchais,
A chara mar Oscar do chuireadh gach creach ar gcúlaibh.

Ar gcúlaibh deachmhatha, tacsanna is gach iarsmaí i gcúirt,
Do phócaí ar leathadh gan dearmad, níraibh iadhadh ar do thrúip
Ba ghearán do lagaibh nár mhairis in iarthar Mumhan
Led gháire leathan, a mharcaigh na gcliar, mo chumha!

Mo chumha túag teacht thar lear go tréith fánlag,
A phlúr na bhfear nár mheath in aon bheárnain.
D’imigh ár ráth, ár maith, is ár scéimh áthais,
D’imigh ár neart, ár gceart is ár ndlúth-cháirde.

A cháirde d’imigh thar uisce ‘gus fós nár fhill,
Agus d’fhágadar sinn-ne go singil, gan chóir, gan chrích,
Gan tae, gan chupard, gan ghloine, gan bórd, gan fíon,
Gan ceol ag conairt, gan duine beo d’fhóirfeadh sinn.

D’fhóirfeadh sinn dá dtigheadh thar sáile fós,
Cé gurbh óg é i ngníomh is nár maoite i mbeárnain ghleo;
I gcasmairt na gclaidheamh do stríocfadh táinte dhóibh,
Is ní leigfeadh san tír aon dríodar cáthaidh beó.

Beó dá dtigheadh aon phioc fola det’ cháirdibh gaoil
Do bhí láidir soilbhir, dochrach tráth nuair a bhíodh,
Do dhéanfadh cosaint na bpobal, na n-áit, is díon,
A leomhain d’fhuil Eochaidh chlogaid is Dhomhnaill Chaim.

A Dhomhnaill Chaim! nár stríoc is nár staon do neach,
Is gur tighearna ón Inse do chríochnaigh le hÉire ar fad.
Níl fáidh ná draoi dá aoirde léifeadh stair
Ná tráchtfaidí thar ghníomhartha tréithe an fhear.

Is é an fear solasmhar nár dhochrach i mbréithribh suil,
A chogaraigh! is túoscladh gach snaidhm ar bith;
A chloidhimh chosanta na bpoblach is ba ríúil fuil,
Mo léan dochrach id chodladh thú, a Mhic Fhinín Duibh!

Is dubh, doilbhir, dochrach, duairc mo scéal,
Eochair gach cathrach ó Chorcaigh go dtí t’thuama tréith.
Tar éis ar scarais de cheangalaibh cruata óbhaol
Is dubhach iad feasta id easpa anois suas tar th’éis.

Tar th’éis beidh bacaigh ag screadadh fós, is daill,
Gach n-aon do thaithigh do phearsa, do mhéinn, do shlí,
Do chraobhfholt cailce, do mhala is do bhéal ba bhinn,
Do ráite cearta anois feasta go léir fén líg!

A líg na hainnise! an aite leat Éire ag cumhadh?
Mar tá an spéir ar lasadh is na mairbh ag éamh san úir!
Tá féachaint dhealbh ag bailte ó Chléir go Siúir.
A Vénus Ceachann! gur shladais mar chéile é chugat!

Chugat ó shladais Ard Ceachann go díh-náireach
An t-óigfhear cailce is an t-athair ba bhinn cáile,
Níorbh aon dearmad dá bpreabadh do bhathas le scéimh áthais.
A bháis, mo dheacair, is tú scarfas na dlúth-cháirde.

Cáirde an bhile is gach cusba dob uaisle dhíobh
Is gach n-aon do sileadh ó Philib is ó Bhuadhach an Ghnímh
Do théadh ag iomaidh le rithibh is do bhuadh go binn.
Is do fuair ríocht Bhorraidh na cruinne mar dhualgas tríd.

Siúd trí bharra fuair do sheanchas ó phréimh ar dtúis,
Barr mhaitheasa, barr carthannacht, barr féile is clú;
Barr reatha ar eachaibh le héigean lúth-
Mo léan deacrach i nglasaibh thú is do thréad go dubhach.

Is dubhach do bhailte, is atuirseach tláth do bhíd
Is gan dúil don bhaile led phearsain go brách arís;
‘Sé táim ag machtnamh, a mharcaigh na mbánghlac mín,
Go bhfuairis anaithe aganfhios do chách sa choill.

Tá do choill ‘na dothair gan fothain ná glór na n-éan,
Ná radharc na mbruinneal cé gur mhinic ar neóin d’éigh,
Fuaim do ghunna le mustar ná ceol do phléar
Ó cailleadh ár mbille, ceann urraidh, ár spóirt go léir.

Mo léir, mo thuirse, mo luige trím thaobh anonn!
Is ní heaspa ná uireaspa ar chnocaibh ná ar Shléitibh Dubha,
I gcogadh na rithe ba mhinic a éirleach siúd-
Mh’osna trí Luimneach, Connacht is Cléir faoi chumha!