Riabh Domhain Gort an Acra

Ins an seachtú aois déag ceann de dhroch-bhéasaibh na hÉireann dob ea a bheith ag fuadach ban go mbíodh airgead agus stór ar an dtaobh thiar díobh. San aimsir seo tháinig lucht leanúna Chromaill agus a muintir fé dhéin Cúige Mumhan. Bhíodar ag marbhú agus ag scrios rompu gan trua gan taise. Bhuaileadar cath i Máigh Chromtha in áit inar maraíodh trí míle Gael. Chuir san eagla ar na daoinibh mórthimpeall: chuadar ag teitheadh i ngleanntaibh agus i gcoilltibh. Bhailíodar leo a gcuid stóir, agus bhí an talamh lom lomanochta gan bó gan caoire ina ndiaidh ar feadh mórán aimsire.

Do tharla san don mhuintir a chónaigh i dtuath-bhaile Gort an Acra i mBaile Mhúirne. Bhí san mar sin ar feadh i bhfad, gur casadh ann duine iasachta a bhí ar a theitheadh dó féin. Chonaic sé an áit folamh gan duine gan daonna, agus do bhunaigh sé ann.

Chuir sé gach aon treo air féin chun maireachtaint ann. Fuair sé stoc thall is abhus: ba agus capaill. Bhailigh sé chuige fir is mná mar sheirbhísigh. Bhí Brúsgar Ó Broin mar áilteoir aige. Bhí Breasal Ó Cathasa’ mar aoire ann, agus a cheith-ailpín aige. Bhí Bannda Ní Uidhir mar bhean tí, agus Maighréad Ní Ghealbháin agus Cáit Ní Chlúbháin mar chailíní ag cabhrú léi.

Duine greannmhar ab ea é féin. Bhí sé óg lúfar láidir; ach bhí sé dorcha ciúin, gan puinn cainte aige. Ní bhíodh aon iongáil air ach go hanamh. Tíoránach dob ea é ina mheon: nuair a thabharfadh sé ordú uaidh caithfí rud a dhéanamh air gan mhoill, bhí sé chomh tréan san ina intinn. Do rith a thásc ar fud na dúichí, agus leis sin deirtí mar ghnáth-fhocal: “Tá sé chomh tréan le Riabh Domhain Gort an Acra.” Deirtí é seo le fear nó le buachaill a bheadh ceann-tréan.

Do thuig muintir an tí an méid seo go maith, agus nuair a bhailídís i dteannta a chéile istoíche bhídís ag cur is ag cúiteamh agus ag insint scéalta pléisiúrtha, féachaint an mbainfidís fáth an gháire as.

Ní raibh aon aidhm pósta aige. Bhíodh fear siúil ag glaoch chucu agus uathu. D’inseadh sé mórán scéalta dóibh, agus go mór mór ar thréithe cailín óig a chónaigh i nGleann Fleisce, iníon a bhí ag Ó Donnchú an Ghleanna. D’inseadh sé dóibh, dá mhéid a réim agus a huaisleacht, conas a dheineadh sí gnó ag crú bó ar maidin agus istoíche le cois na gcailíní aimsire a bhí aici, agus gurb é an ainm a bhí uirthi ná Lasairfhíona.

Nuair a airíodh Riabh Domhain an scéal so, gháireadh sé go mion agus go minic, agus aon uair a ghlaodh an stróinséir, bhíodh fáilte agus fiche roimis chun fanúint i gcomhair na hoíche. D’inseadh sé an scéal arís don líon tí, agus d’aontaíodh Maighréad Ní Ghealbháin leis go raibh aithne aici féin ar an gcailín, agus deireadh gur bhreá dea-ghnóthach an bhean í d’fhear a gheobhadh le pósadh í. Mar sin dóibh. Do gháireadh Riabh Domhain ós ard, agus fé dheireadh do thit sé i ngrá léi gan í a fheiscint in aon chor.

Bhíodar mar seo tamall ag caitheamh aimsire dóibh féin. Tháinig smaoineamh dá aigne tráthnóna breá samhraidh an bhean uasal so d’fhuadach agus í a thabhairt leis abhaile mar bhean-chéile dó féin. Leis sin, d’ordaigh sé do Bhreasal Ó Cáthasa agus do Bhúsgar Ó Broin trí ghearán capaill d’fháil ullamh i gcomhair bóthair agus dul fé dhéin an teaghlaigh. Bhí san déanta go tapaigh, agus le buí gréine d’éiríodar suas slinneán Gort an Acra, síos le fánaidh an Mhúirne Bhig, anonn tré Pholl an Ghabhair, suas Doirín Álainn, as san go teorainn an chontae, agus níor stad cos dóibh chun gur shoicheadar Cill Átha, an áit go bhfeacadar Lasairfhíona ag crú bó i measc a cuid cailíní. Mar bhí Riabh Domhain luath láidir do léim sé chuici agus thóg sé í ina bhaclainn ar bhéalaibh an ghearráin. Buailid an bóthar go luaimneach. Níor fhás puinn féir féna gcosaibh chun gur shroicheadar Gort an Acra, an áit go raibh fáilte agus fiche rompu ag an líon tí.

San aimsir seo bhí na dlithe péiniúla i bhfeidhm, agus ba ghnáthach le sagart dárbh ainm Diarmuid Ó Cróinín aifreann do léamh ag Móinteán an Aifrinn, a bhí ar aghaidh an tí amach ar an dtaobh thall Dubhghlais. Leis sin do thóg Riabh Domhain agus a líon tí an cailín óg ar maidin amárach agus do pósadh an bheirt le deithneas. D’fhilleadar abhaile go sítheach grách, agus bhí an ainnir sásta leis an athrú saoil do bhí aici. Bhí an baile go léir aici agus daichead bó bainne aici ag teacht go dtí an machaire ar maidin is istoíche.

Ní mar sin a bhí a hathair, ceann fine Uí Dhonnchadha. Bhí sé ag gol agus ag caoineadh i ndiaidh a iníne ar feadh bliana, chun gur bhuail fear sí leis a dúirt gurbh iad an slua sí d’árdaigh leo í agus go raibh sí ina cónaí i lios Gort an Acra: Chuir so fonn agus faitíos air sarar dhein sé aon ní den scéal.

Maidean shamhraidh timpeall na haimsire céanna do casadh fear siúil chucu isteach nuair a bhí Lasairfhíona ag cur críche ar a cuid stoic. D’fhéach sé mór-thimpeall agus d’iniúch sé an bhean go géar. D’aithin sé í, agus níor fhéad sé gan an rann so do rá:

“Mo thrua, mo chreach, mo bhrón,
Lasairfhíona ag crú bó,
Agus Lasairfhíona ag gréasaí bróg!”

Bhí Riabh Domhain ag éisteacht leis agus é ag deisiú bróg – mar do dheineadh gach éinne a bhróga féin an uair sin. Do tháinig eagla agus fearg air a rá go raibh sé fálta amach. Bhuail sé an duine bocht le buille den mháinléad anuas ar mhullach a chinn agus do shín sé ar an úrlár é. Thóg na cailíní suas é, agus thugadar aire agus friothalamh dó ar feadh seachtaine. Chonacthas dóibh go raibh sé ag dul chun deiridh agus go bhfaigheadh sé bás. Leis sin, d’fhiafraíodar de cérbh é féin nó cárbh as é. Dúirt seisean an véarsa so mar fhreagra:-

“Mise Cathal Ó Dúbhda a bhí go súgach seach,
Nuair a chonac-sa mo rún ag crú na mba.”

Fé dheireadh do fuair sé bás agus do dheineadar é a thórramh. Dhein Brúsgar Ó Broin an chomhra dó, agus d’ardaíodar leo é i gcomhrac lae agus oíche. Dheineadar uaigh dó, láimh le Droichidín Chúil an Mhóthair, agus tá Uaigh an Duine Mhairbh mar ainm ar an áit fós.

Faid a bhí an scéal so ar siúl bhí Ó Donnchadha an Ghleanna ag bailiú fear chun lios Gort an Acra a chuardach. Gluaisid leo agus tagaid ann. Chuardaíodar síos agus suas de ach ní bhfuaireadar í. Chonaic Riabh Domhain iad. Tháinig trua dó dóibh. Bhuail sé iompu, agus d’inis sé an scéal tríd síos, conas a bhí sí aige féin. D’fhanadar ann ar feadh seachtaine agus dheineadar síocháin. Bhí clann ag an mbeirt, agus chuadar san isteach in arm na Spáinne.

Advertisements

Bacaigh Bhaile Mhúirne

le hAmhlaoibh Ó Loingsigh (Éigse III [1941-42] lch 101-2)

1 – “Bacach Fada an Tóchair”

 Tá áit i mBaile Mhúirne ar na dtugaimid an Tóchar. Tráth éigint ina rabhthas ag déanamh tí anso bhí mórán ceárdaithe ag obair air, saoir agus siúinéirí. Ach go mí-ámharach do bhuail duine des na siúinéirí é féin i gcnámh na lorgan leis an dtuaig. Ansan dúirt ná déanfadh sé a thuilleadh siúinéireacht, agus dá mb’áil le duine éigint acu cead a thabhairt dó dul ag bacachas go n-imeodh sé láithreach baill. Do thosnaigh duine de na saoir agus b’sheo mar a dúirt:

“Más gluaisracht feasta is fearr leat
as go gcaithir uait an cheárd ghlan –
ón dtuaig taoi caite cráite
as ó árd-obair shaoir –
ceartaigh chugat gach áise
ba dhual is ba cheart chun a soláthair,
cleith is adharc is mála,
agus fém láimh-se gheobhair brief.

“Caithir a bheith is’ foreman
ar bhacachaibh na Fódla
i gcaibideal is i gcóisir
is i ndóirse gach tí;
Bead a gcáibíní ina ndóirnibh
ag beannchadh ‘s gach ród duit,
is ag tobaireachaibh órtha
ní leogfaid siad suí.

“Nuair a shiúlóidh tú na ráigiúin
is líonta a bheidh do mhála,
ar an dTóchar leag do charáiste
is tabhair spás seal dod mhnaoi;
ach bíodh fuaim do ghutha anáirde
le Duain na mBreith go cráite;
gheobhair mór-chuid ola is práis
is gan áireamh ar im.”

2 – Bacach eile, ón dTóchar Theas

Do bhíodh bacach eile ar an dTóchar theas, tamall siar ó Áth Ceachan, in aice Dhún Mán Bhuí. Thagadh so Cincís Bhaile Mhúirne. Bhíodh lá mór ann ag na bacaigh go léir. Bhí bacach an Tóchair ana-thugtha chun óil, agus nuair a bhíodh meisce air dheineadh sé bruíon leis na bacaigh eile go léir:

“Mise Bacach an Tóchair” (a deireadh sé),
“ach más mé, nílim bacach ná bórach!”

3 – Cruinniú Bliantúil na mBacach

Bhí tráth éigint go mbíodh cruinniú ag bacaigh Chúige Mumhan. B’í Cill Abáin i mBaile Mhúirne ba bhall cruinnithe dhóibh. Chaitheadh gach bacach a bheadh beo a bheith ann an lá san, nó leathscéal maith a thabhairt i dtaobh gan teacht. Do dheinidís athnóchaint ar a gcaradas, agus mar an gcéanna an chuid acu go mbíodh droch-aigne eadarthu ní dhearmadaidís a mbruíonta d’athnóchaint! Bhí smacht acu ar mhuintir na paróiste. Seachtain roimis an gcruinniú nuair a bhídís ag bailiú chun na háite, agus seachtain tar éis lae an chruinnithe an fhaid a bhídís a d’iarraigh scaipe, bhídís ina sluaite ar na dóirse ag na daoine, agus ní leogadh eagla d’éinne “is olc san” a rá leo.

Áille na hÁilleacht

áilleTráth éigint do bhí rí in Éirinn. Do bhí triúr mac aige agus iníon. Bhíodar so fásta suas, agus ní raibh bean eile nó cailín ba dheise le fáil ná an iníon: ‘Áille na hÁilleacht’ a thugaidís uirthi.

Ar aon tslí, do buaileadh breoite bean an rí agus ba ghairid in aon chor a mhair sí. Nuair a bhí sí ag dul chun báis do ghlaoigh sí chuici an triúr mac agus an iníon álainn seo. Thug sí scian an duine don triúr mac – sceana óir – agus do thug sí cíor óir don iníon. ‘Níl aon rud a bheidh gearrtha leis na sceana so,’ a dúirt sí, ‘nó pé duine a ghearrfaidh leo, ná go n-aithneoidh sibh gurb iad a ghearr é. Agus an chíor: pé tuirse nó buairt nó breoiteacht a bheidh ort, nuair a chíorfar do cheann leis an gcíor seo imeoidh do chuid tuirse agus buartha, agus tiocfar thar n-ais arís id shláinte chomh maith is a bhís!’

B’shin mar a bhí. Do cailleadh bean an rí agus do cuireadh í, agus níl aon bhaol ná go raibh buairt ina diaidh, agus do bhí an chlann ar buile ar fad ina diaidh. D’imigh an aimsir, agus fé mar imigh an aimsir do bhí an brón ag lagú orthu agus ar an rí chomh maith san. I gcionn tamaill, pé donas a shéid fé, do chuimhnigh sé ar phósadh arís, agus ní áiteodh an saol air ná go bhfuair sé bean uasal eile. Bhí a chlann fásta suas, agus do thug sé leis an bhean so mar leasmháthair orthu. Bean ana-bhreá ab ea í seo, cé ná raibh a tréithe de réir a breáthacht!

Ar dtúis, nuair a tháinig sí, dúirt sí leis an rí ná raibh a fhios aici go raibh aon chlann aige, agus nárbh fhearr léi ann iad ná as!
‘Sea,’ a dúirt an rí, ‘caithfid siad a bheith ann. Táimse chomh baoch díobh san is dá mb’iad do chlann-sa iad.’
‘Nílim-se baoch díobh,’ a dúirt sí, ‘i dtaobh is ná fuil aon saghas díobhála agam le déanamh dóibh, ná ní imireod cleas ná feall orthu.’

B’shin mar a bhí ar feadh tamaill, agus lá éigint dúirt sí leis an dtriúr mac: ‘Anois, tabharfadsa dhíbh,’ a dúirt sí, ‘trí caipíní liaithe déanta as lomara an mhuilt draíochta, agus nuair a chuirfidh sibh oraibh na caipíní seo, nó pé faid a bheidh siad oraibh, ní féidir draíocht ná cleas a imirt oraibh.’

Do chuir so áthas ar an dtriúr mac, agus lá éigint do thug sí dhóibh na trí caipíní liaithe. Do chuireadar orthu na caipíní agus ní túisce a chuireadar orthu iad ná éirigh an triúr ina dtrí préachán draíochta! D’imíodar san aer leis na caipíní liaithe orthu.

Do bhí ionadh ar an athair agus ar an ndeirfír cad a bhí déanta aici leo, ach níor dhein sí aon cheilt ar cad a bhí déanta aici leo.
‘Táid siad imithe,’ a dúirt sí, ‘agus choíche arís ní fhillfid siad. Fanfaidh an draíocht so orthu, pé áit ina ngeobhaid siad.’
‘Más mar sin atá an scéal,’ a dúirt an rí, ‘féadfair-se a bheith ag imeacht chomh maith leo – ní bheir-se mar bhean agam-sa, ná ní leóthair a bheith san áit ina mbead. Bailigh suas anois,’ a dúirt sé, ‘aon ní a bhaineann leat, agus fág mo thigh!’

B’éigint di. D’imigh sí uirthi, agus ní fheadar éinne cár ghaibh sí.

Ní raibh pioc sa tigh ach buairt ar an rí, agus ar an iníon, toisc a deartháireacha a bheith imithe. Bhídís i gcónaí, ó huair go huair, ag faire féachaint an bhfeicfidís ag teacht in aon bhall iad, agus ní thiocfadh préachán ar fuaid an bhaill ná go mbeifí ag faire air le súil is gurb iad a bheadh ann. Ach ní rabhadar. D’fhan an scéal mar sin ar feadh gach fhaid. Ní raibh sa tigh ach an rí agus an iníon. Pé cuma é, do buaileadh isteach in aigne an rí go mbeidís ag teacht fé dhéin an tí uaireanta, dá mb’fhéidir iad d’fheiscint, agus dúirt an iníon:
‘Má táid,’ a dúirt sí, ‘ba cheart dúinn-ne bia a bheith ullamh ina gcóir pé uair a thiocfaidís.’
‘Ní thagaid siad isló,’ a dúirt an rí; ‘tá a fhios agam ná tagaid. Ach pé cuma é, samhlaím go dtagaid siad istoíche.’

Ba mhaith an mhaise sin ag an ndeirfír: do shocraigh sí bia agus d’fhág sí ar an mbord é nuair a bhíodar ag dul a chodladh. Ach má fhág ní raibh aon fhoghail curtha ar an mbia nuair a éiríodar arís ar maidin. Níor stad sí air sin: do choinnibh sí suas an nós – an bia a chur ar an mbord chucu le súil is go dtiocfaidís.

Maidin éigint dár éirigh sí d’fhéach sí ar an mbia – ar an arán, ar an bhfeoil, agus ar an im. ‘Níl aon bhaol,’ a dúirt sí, ‘ná gur scian mo dheartháir críonna a ghearr an blúire anuas den phíosa feola atá ansan!’ Agus d’fhéach arís ar an im, agus dúirt:
”Sí scian an tarna dearthár a thóg an píosa ime!’ Agus nuair a fhéach sí ar an arán: ‘Níl aon bhaol,’ a dúirt sí, ‘ná gur gearradh cuid den arán san le scian an dearthár is óige agam!’

D’inis sí an rud go léir don rí, agus do bhí iontas air agus dúirt léi:
‘Fág bia ar an mbord gach oíche acu, pé acu a thiocfaid siad nó fhanfaid siad.’
‘Ó, táid siad ag teacht,’ a dúirt an iníon. ‘D’aithneoinn na gearrthaíocha atá déanta ag na sceanaibh.’

B’shin mar a bhí, agus do bhíodh rud éigint bainte as an mbia gach oíche ar an mbord. Do chuimhnigh sí i gcionn tamaill: ‘Fairfidh mé anois iad,’ a dúirt sí, ‘oíche éigint, agus beidh a fhios agam an dtagaid siad, nó an préacháin nó mo dheartháireacht atá ag teacht.’

Do dhein chomh maith, D’fhan sí in áit éigint ag faire orthu, agus i gcionn i bhfad don oíche do tháinig na trí préacháin. Shuíodar chun an bhoird agus do bhaineadar díobh na trí caimpíní liaithe, agus chomh luath is a bhaineadar díobh iad do dhein triúr fear díobh – na deartháireacha, fé mar a bhíodar riamh! Do bhain so preab aisti, agus ní fheadair sí cad ba mhaith dhi a dhéanamh. Mar sin féin, do léim sí chucu agus do rug thíos is thuas orthu, agus do ghluais an pógadh agus an cion agus an obair.
‘Ní imeoidh sibh anois choíche arís,’ a dúirt sí.
Dheineadar mórán cainte le chéile.
‘Á, imeóm arís,’ a dúradar, ‘faire go fóill dúinn do chollóimís néal bheag éigint: táimid buailte amach le heaspa codlata. Glaoigh orainn roim lá mar cathfam a bheith amuigh arís.’

D’fhan sí ag faire dhóibh agus do shín an triúr acu agus thit ina gcodladh. An fhaid a bhíodar ina gcodladh, pé rud a chuir isteach ina ceann:
‘Dá mbeadh na caipíní dóite agam níl aon bhaol go bhféadfaidís imeacht a thuilleadh, mar do bheadh an draíocht bainte agam díobh.’ Chomh luath is a fuair sí ina gcodladh sa cheart iad d’adaigh sían tine, agus nuair a bhí an tine ar lasadh go maith aici fuair na trí caipíní draíochta, agus nuair a ghlaoigh sí ar an dtriúr deartháir b’é an chéad rud a loirgeadar – na caipíní.
‘Níl siad so le fail a thuilleadh agaibh,’ a dúirt sí, ‘mar do loisceas iad san sa tine.’

Thosnaigh an triúr ar lógóireacht. ‘Faire go brách’ a dúradar. ‘Ní hé gur dheinis linn é?’
‘Tá sé déanta agam,’ ar sise, ‘pé acu maith nó díobháil díbh é.’
‘Ó, an díobháil is mó a fhéadfá a dhéanamh,’ a dúradar. ‘Do bhí caé agann0ne a bheith saor tamall ón ndraíocht an fhaid a bheadh na caipíní againn, ach nuair atáid siad loiscithe anois agat níl aon bhaol ná go bhfanfaidh an draíocht orainn-ne go deo agus ní féidir sinn a shaoradh uaidh, agus ní fheicfear a thuilleadh sinn!’

Do thosnaigh sí ar lógóireacht chomh maith leo. Leis sin do dhein na trí préacháin díobh arís, gan aon chaipíní orthu, agus do sceinneadar uaithi le teacht an lae. D’fhiafraigh sí dhóibh ar linn imithe dhóibh agus iad ag gol:
‘An bhfuil aon chaoi go bhféadfaí sibh a shaoradh ón ndraíocht, nó cad fhéadfainn a dhéanamh chun aon tairbhe a dhéanamh díbh?’
‘Níl,’ a dúradar, ‘is dócha, aon chaoi ar sinn a shaoradh uaidh. Níl aon rud a shaorfadh sinn ach go gcaithfeá trí léinteacha a dhéanamh dúinn don cheanabhán móna. Chaithfeá na léinteacha sa a dhéanamh gan aon fhocal a labhairt an fhaid a bheifeá ag gabháil dóibh, agus gan aon deoir a shileadh.’

D’imíodar air sin. B’shin a bhfuair sí de thuairisc uathu. D’inis sí an scéal go léir don rí ar maidin, agus do throid an rí – bhí sé ar buile ‘olcas a bhí curtha chúcu. ‘An ndóin,’ a dúirt sé, ‘b’fhearr leogaint dóibh a bheith ag teacht agus ag imeacht mar sin ná iad a bheith imithe gan feiscint go deo arís!’
‘Sea,’ a dúirt an iníon, ‘déanfadsa mo dhícheal dóibh ar aon tslí. Ní fhanfaidh mé anso ina ndiaidh, agus pé aimsir a thógfaidh sé ormsa,’ a dúirt sí, ‘baileoidh mé oiread don cheanabhán móna is go bhféadfaidh mé trí léinteacha a héanamh dom thriúr deartháir.’

D’imigh sí uirthi is d’fhág sí an rí ansan ina aonar. Bhí sí ag siúl léi riamh is choíche chun gur casadh isteach i seana-mhoing portaigh í mar a raibh mórán don cheanabhán móna. Thosnaigh sí ar é a bhailiú, agus thugadh sí gach aon lá ar fuaid an phortaigh ag bailiú. Do bhí botháinín amach in imeall an phortaigh, agus do bhailíodh sí cadhráin mhóna agus rudaí ann. Dhein sí tine sa bhotháinín di féin, agus do chuaigh síchun cónaigh ar fad i ndeireadh báire ann. Is ann a bhíodh sí i gcónaí.

Do bhí ionadh ar na daoine cad é an saghas í, agus aon duine a chasfaí uirthi a labharfadh léi ní raibh aon fhocal aici le labhairt leis, agus in inead ‘Áille na hÁille’ a bheith mar ainm uirthi as san amach ‘sé an ainm a bhí ag muintir na háite uirthi ná ‘Ceanabhán Ciúin,’ mar bhí sí ag bailiú an cheanabháin agus gan aon fhocal cainte aici.

Thug sí breis is bliain sa tigh seo. Do bhí oiread bailithe aici i gcaitheamh an tsamhraigh is a dhéanfadh na léinteacha, ach bhían obair go léir ar é a cháirdeáil agus do shníomh agus fíodóireacht a dhéanamh air, agus do dhein sí féin an rud go léir, nó bhí sí á dhéanamh.

Do chónaigh duine uasal ana-mhór in aice na háite. Bhíodh sé amuigh go minic lena ghunna agus lena ghadhair, agus ghabhadh sé tríd an seana-mhoing seo ag lorg naoscach is rudaí, agus do casadh air í seo uair éigint. Thug sé fé ndeara an bhreáthacht go léir a bhí ag baint leis an gcailín, agus bhí a fhios aige cá mbíodh cónaí uirthi – sa tseana-bhothán. Tar éis tamaill, pé cúrsa lae nó fiaigh a bheadh tabhartha aige chaithfeadh sé glaoch isteach sa tigín seo, agus do ghlaoigh go mion agus go minic. Do bhí duine éigint chomh holl-scéaltach is gur inis sé do bhean an duine uasail go raibh bean eile i dtigín an phortaigh, mar a thugaidís air, agus go mbíodh an duine uasal ag glaoch ann go minic. Sea. Níor chreid síar feadh i bhfad é, agus i gcionn tamaill do hinseadh arís di go raibh duine clainne ag an mnaoi a bhí i dtigín an phortaigh, agus gur leis an nduine uasal an duine clainne. Chreid sí ansan é, agus lá éigint dá raibh an duine uasal as baile do tháinigh sí féin chun go bhfeicfeadh sí cé a bhí i dtigín an phortaigh, nó arbh fhíor na scéalta a bhí insithe dhi. Chomh luath is a tháinig sí isteach d’aithin sí an bhean a bhí i dtigín an phortaigh, agus mar an gcéanna d’aithin an bhean a bhí i dtigín an phortaigh í siúd – cé a bheadh ann ná an leasmháthair, pósta ag an nduine uasal so nuair a imigh sí ó Rí Éireann!

Do bhí an fhearg uirthi, agus ní fhéadfadh iníon an rí labhairt léi. B’é an chéad rud a dhein sí ná breith ar an leanbh agus é a mharú. Do ghear sí na méireanta don leanbh – saghas straca a thabhairt dóibh, agus do chuimil an fhuil do bhéal na máthar. Bhían mháthair ag féachaint ar an rud go léir agus níor labhair sí, agus níor fhéad sí gan deoir a shileadh, cé go raibh san leis coiscithe uirthi, agus chuimhnigh sí uirthi féin nuair a bhí an deoir ag titim óna súil. Do bhí an léine aici á dhéanamh. Do bhuail sí an léine suas i gcoinnibh a súl, agus do dhein fuil don deoir a bhí titithe ar an léine.

D’imigh an bhean nuair a bhí so déanta aici, agus tráth éigint lá arna mháireach do tháinig an duine uasal ar fuaid an bhaill arís agus do chonaic sé an obair a bhí déanta – an leanbh marbh agus rian na fla ar bhéal na máthar.
‘Cad é an saghas mná in aon chor í,’ a dúirt sé leis féin, ‘nó an amhal a bhí sí chun an linbh a dh’ithe?’ Bhí sé ar buile, agus do rug leis abhaile í.

‘Cuirfeadsa pionós ort de dheascaibh an ruda so,’ a dúirt sé. Ní dúirt sé smiug. Bhí a cuid léinteacha aici, agus a bhformhór déanta aici.

Sea. Do thosnaigh a bhean féin air: ná raibh aon deabhramh dó a bheith dultha in aon chor go dtítigín an phortaigh; ach níorbh aon chabhair a bheith leis.
‘Cuirfidh mé chun báis í,’ a dúirt sé, ‘de dheascaibh an linbh’ – agus do bhí lá ceapaithe aige chun í a loscadh. Do bhí carn mór brosnaigh agus seana-aitinn agus gach aon ní dá thriomacht bailithe aige, agus ag á chúnamh, agus do bhí fógra curtha amach aige is gach aon bhall timpeall air teacht ag triall air an lá san chun go bhfeicidís an loscadh a thabharfadh sé dhi.

Do tháinig an lá, agus má tháinig ní raibh na léinteacha críochnaithe. Bhí sí ag obair léi agus gan smiug aici á labhairt. Thógadar leo í go dtí pé áit ina raibh an tine mhór socair, agus do lasadh an tine chun í a chaitheamh isteach inti. Do bhí an tine ar lasadh, agus bean an duine uasail á rá gur cheart í a chaitheamh isteach an fhaid a bheadh an tine chomh maith, agus do thaispeánadh sí an léine seo go raibh an braon fola déanta don droir a shil iníon an rí: ‘Féach,’ a deireadh sí, á taispeáint dá raibh láithreach – ‘an léine a bhíaici á dhéanamh,’ a deireadh sí, ‘ nuair a mhairbh sí an leanbh. An bhfeiceann tú cuid d’fhuil an linbh uirthi?’ Bhí ana-dheithneas uirthi chun í a chaitheamh isteach, agus má bhí do bhí duine uasal mór eile tagaithe ann ag féachaint ar an obair.
‘Stadaig go fóill anois,’ a dúirt sí; ‘ná cuirig isteach in aon chor í. Tá rud éigin greannmhar ag baint leis an mnaoi sin, agus tá gnó greannmhar éigint ar siúl aici. Ní aon ní curtha ina leith agaibh,’ a dúirt sé, ‘ach marú an linbh. Ní fheacaigh éinne an leanbh aici á mharú; agus i dtaibh an duine uasail a bheith gofa léi,’ a dúirt sé, ‘ní dheinim an iomad ionadh dhe sin, mar ar íseal ná uasal ní theipeann an tuathal! Scaoilig thoraibh roinnt neomataí eile,’ a dúirt sí, ‘agus is uiriste í a dhó aon tráth má théann sé air díbh.’

Bhí an cnaipe déanach aici á chur sa léine dhéanach. Bhí sí ag éisteacht leis an gcaint go léir, agus anois do bhí an cnaipe déanach aici á chur sa léine dhéanach acu. Nuair a bhí an cnaipe curtha isteach aici do thairrig sí chuici an chíor. Níl aon bhaol ná gur fhéach sí go holc agus go suaite agus go caite tar éis a haimsire. B’shin é an chéad fhocal a labhair sí:
‘Is mithid domhsa mo cheann a chíoradh!’ Do chíor sían ceann leis an gcíor óir, agus ní raibh sé cíortha ar fad aici nuair a dhein an bhean ba bhreátha dhi gur féachadh riamh uirthi. Níor mhaith leis an nduine uasal í a dhó in aon chor d’fhéach sí chomh breá san, ach ní raibh puinn aimsire acu chun cuimhneamh nuair a chonaiceadar chucu préachán ag teacht san aer, agus níor stad an préachán chun gur thúirlic sé anuas ar ghlúin iníon Rí Éireann.

‘A dheirfír ghléigil,’ ar seisean,
‘A iníon Rí Éireann,
Tabhair dom mo léine agus labhair!’

‘A mhúirnín ghléigil,’ ar seisean,
‘A mhic Rí Éireann,
Din í do léine agus labharfad!’

Leis sin do tháinig an tarna préachán. B’é an comhrá céanna a bhí eadarthu, agus do shín sí chuige an léine agus do labhair. Fé mar a thugadh sí dhóibh na léinteacha do dheineadh fir díobh arís fé mar a bhíodar riamh sarar cuireadh fén ndraíocht iad.
Tháinig an tríú fear arís agus dúirt:

‘A dheirfír ghléigil,
A iníon Rí Éireann,
Tabhair dom mo léine agus labhair!’

‘A mhúirnín ghléigil,’ a dúirt sí,
‘A mhic Rí Éireann,
Sin í do léine agus labharfad!’

Do dhein fear de chomh maith leis an mbeirt eile, agus do thosnaigh an pógadh agus an cion acu ar a chéile. Do bhí iontas ar a raibh láithreach – ní raibh aon aidhm í a chaitheamh isteach sa tine ansan! Bhí an tine dultha in éag ar aon tslí nó lagaithe ró-mhór chun í a loscadh.

‘Anois,’ a dúirt sí, ‘ó tá cead cainte agam, caithfidh sibh éisteacht lem’ scéal.’ Do thosnaigh sí ón lá a cuireadh an leasmháthair orthu. D’inis sí gach aon bhlúir dhe tríd síos chun gur tháinig sí go dtí marú an linbh, agus conas a mhairbh bean an duine uasail – b’shin í an leasmháthair a bhí orthu féin – conas mar a mhairbh sí an leanbh agus do chuimil an fhuil dá béal. ‘Agus dhóbair dom,’ a dúirt sí, ‘gan na geasa a bhí orm a chomhlíonadh, amar is dócha ná fuil aon mháthair ná go silfeadh deoir nuair a chífeadh sí a leithéid do chor á thabhairt dá duine clainne. Do thit deoir óm shúil,’ a dúirt sí, ‘agus an fhuil úd a bhí aici á chur im’ leith – fuil an linbh – nuair a chuireas an léine suas i gcoinnibh mo shúl do dhein braon fola den deoir a thit óm shúil, agus tá sí anso agaibh le feiscint ar an léine.’

Do creideadh go hana-mhaith í. ‘Ná himíodh éinne agaibh,’ a dúirt an duine uasal, ‘as an áit ina bhfuileann sibh. Fanaig go léir agam go fóill; ach pé méid brosnaigh a fhéadaidh sibh a bhailiú anois téigh á bhailiú, agus aitinn, agus gach aon scothán dá thriomacht, tugaig chugam é.’

D’imíodar go léir ag bailiú, agus ní gá dhom a rá ná gur imigh triúr mac an Rí agus an deirfiúir. Bhailíodar oiread lena raibh ann de – lena raibh eile ann, agus do deineadh an tine mhór. Tháinig sé ar a mhnaoi féin nuair a bhí an tine ar dearg-lasadh: do chaith isteach ina lár í, agus do dhein luaithreán di. Nuair a bhí san déanta aige ní leogfadh sé uaidh, thíos ná thuas, iníon Rí Éireann. Chaith sé í a phósadh, agus d’fhan an triúr deartháir ansúd in éineacht leo.

Tar éis tamaill do tháinig an duine uasal agus iníon Rí Éireann agus an triúr dearthair ag triall ar Rí Éireann, agus ní fhéadfadh éinne cur síos ná insint ar an móráil a bhí ar an Rí nuair a chonaic sé tagaithe le chéile arís iad gan bascadh gan bárthan, gan draíocht ná máchail.

Aa-Th. 451
On her death-bed, a king’s wife leaves a golden knife to each of her three sons, and a golden comb to her only daughter; when the knives are used to cut anything, the user can be identified; and the comb has the power of restoring health and banishing fatigue and sorrow. The king re-marries, his wicked wife gives the king’s sons three grey caps made from the wool of a magic ram, but on wearing these, they are turned into three crows and fly away. The king banishes his wife. After some time, the enchanted young men return, and their identity is established by their use of the golden knives with which they have cut the food put aside for them by their father and sister. Removing their magic caps, they reassume human form. While they are asleep their sister burns the caps. The girl’s brothers tell her that now the only way to disenchant them is to make three shirts from bog-cotton, to remain silent while doing so and not to shed a tear. The girl finds shelter in a lonely hut in a bog, and there for a year she carries out her task. She is visited by a gentleman who has married the girl’s wicked stepmother, and gives birth to a child whom the stepmother kills, rubbing the child’s blood to the mother’s lips. The girl remains silent, but sheds a single tear which falls on one of the shirts. She is about to be burned alive, but at the last moment she has finished the making of the last shirt, and is saved by the arrival of her three brothers who are now disenchanted. She tells her story, the wicked step mother is burned in her stead, and the gentleman marries her.
Literary influence has affected this story. The verses are artificial, as also the names for the heroine-Áille na hÁille (Beauty of Beauties) and ‘Ceanabhán Ciúin’ (Silent Bog-Cotton). The style of the narrative suggests that the story-teller was not at his ease.

See R. Th. Christensen: ‘ Cinderella in Ireland,’ Béaloideas, Vol. 20, p. 96
and id. Studies, p. 244.

A Ghobnait Ársa

le Siobhán Bn. Uí Cheallaigh

A Ghobnait ársa, is tú ár bpátrún,
Go ndúirt guth Dé leat is tú id’ chailín óg,
Bheith ag siúl na dtriúchta go bhfeicfeá i ngrúpa
Ar mhóinteán úr-ghlas, naoi bhfianna bán.
Ar do thoisc ó Árainn gur shroisis Dún Chaoin,
D’fhan seal san áit sin is beannaigh cách,
Is thug Dia solás duit ar do shlí go Múscraí
A Ghobnait naofa, múin toil Dé dhúinn.

Maidin drúchta i mBaile Mhúirne,
Is an ghrian ag dúiseacht ar bhruach Suláin,
Do dhearcais anonn uait ar mhóinteán úr-ghlas,
Ina luí go ciúin geal, naoi bhfianna bán,
Do gheit do chroí istigh is d’umhlaís go híseal,
Le h-áthas fíor-cheart is tú ag moladh Dé,
Go raibh ceann scríbe agat dod’ theampall aoibhinn,
Mar a mbeadh do scrín ann is do chorp fé’n gcré.

A Ghobnait mhíorúillteach bhí cáil is clú ort,
Led’ bheacha iontach is led’chapall bán,
Chuir an ruaig ar ghalair, ar phláigh is anachain,
Is chuir fáilte fairsing roimh gach bochtán.
Ó chuir Dia chughainn tú, bí inár gcúram,
Is siúlaimís mar ar shiúlaís tráth.
Beannaigh ár muintir pé áit ina mbíonn said,
Failthímíd arís rómhat, a Ghobnait cháidh.

A Ghobnait Naofa thug fuath do bhréagacht,
Is chuir an gadaí caol dubh ós ár gcómhair go brách,
Cuir do chumar bodhar idir sinn is an saoltacht,
Is led’ bholla aosta cuir ár namhaid chun fáin,
Nach aoibhinn don mhuintir atá sínte tabh leat
Id reilg naofa cois do thiobraid bhreá,
Mar a bhfuil leoithne diaga le mothú san aer ann,
Ba bheag an coiscéim é chun Parrathas na nGrást.