Fill Arís

Seán Ó Ríordáin

Fág Gleann na nGealt thoir,
Is a bhfuil d’aois seo ár dTiarna i d’fhuil,
Dún d’intinn ar ar tharla
Ó buaileadh Cath Chionn tSáile,
Is ón uair go bhfuil an t-ualach trom
Is an bóthar fada, bain ded mheabhair
Srathar shibhialtacht an Bhéarla,
Shelley, Keats is Shakespeare:
Fill arís ar do chuid,
Nigh d’intinn is nigh
Do theanga a chuaigh ceangailte i gcomhréiribh
’Bhí bunoscionn le d’éirim:
Dein d’fhaoistin is dein
Síocháin led ghiniúin féinig
Is led thigh-se féin is ná tréig iad,
Ní dual do neach a thigh ná a threabh a thréigean.
Téir faobhar na faille siar tráthnóna gréine go Corca
Dhuibhne,
Is chífir thiar ag bun na spéire ag ráthaíocht ann
An Uimhir Dhé, is an Modh Foshuiteach,
Is an tuiseal gairmeach ar bhéalaibh daoine:
Sin é do dhoras,
Dún Chaoin fé sholas an tráthnóna,
Buail is osclófar
D’intinn féin is do chló ceart.

Advertisements

Cá Rabhais ar feadh an Lae Uaim?

Foinse: Millhouse Measures (Nell Ní Chróinín)

Cá rabhais ar feadh an lae uaim, a bhuachaillín óig,
Cá rabhais ar feadh an lae uaim, a lao ghil ‘s a stóir;
Bhíos ag fiach ‘s ag foghléireacht a mháthairín, ó!
Ach anois cóirigh mo leabaigh táim breoite go leor

Cad a bhí agat dod dhinéar, a bhuachaillín óig,
Cad a bhí agat dod dhinéar, a lao ghil ‘s a stóir;
Bhí feol agam go raibh ní inti, a mháthairín, ó!
Ach anois cóirigh mo leabaigh táim breoite go leor.

Cad a fhágfar ag t’athair, a bhuachaillín óig,
Cad a fhágfar ag t’athair, a lao ghil ‘s a stóir;
Fágfad cóiste is ceithre chapall, a mháthairín, ó!
Ach anois cóirigh mo leabaigh táim breoite go leor.

Cad a fhágfar a’d mháthair, a bhuachaillín óig,
Cad a fhágfar a’d mháthair, a lao ghil ‘s a stóir,
Fágfad póg is míle beannacht, a mháthairín ó!
Ach anois cóirigh mo leabaigh táim breoite go leor.

Cad a fhágfar a’d mhnaoi chéile, a bhuachaillín óig,
Cad a fhágfar a’d mhnaoi chéile, a lao ghil ‘s a stór,
Fágfad rópa chun í do chrocadh a mháthairín ó!
Ach anois cóirigh mo leabaigh táim breoite go leor.

Cár mhaith leat bheith curtha, a bhuachaillín óig,
Cár mhaith leat bheith curtha, a lao ghil ‘s a stór;
I dteampall Chill Mhuire, a mháthairín ó!
Ach anois cóirigh mo leabaigh, táim breoite go leor.

Na Franncaigh i gCuan Bheanntraí

“Seacht gcinn de dhuaiseannaibh aon phúint amháin do bhronn muintir Chumainn na Gaeilge i Nua Eabhrach le haghaidh daoine do rugadh agus atá ina gcónaí ins gach contae fé leith mar gheall an ealaín is fearr i nGaeilge ar cheist gach contae fé leith. Corcaigh: “Na Franncaigh i gCuan Bheanntraí”. Bhuaigh  Conchubhar Ó hArgáin, Béal Átha an Ghaorthaidh an duais i gCorcaigh.

Is mó droch-chos a fuair Éire le fada. Tháinig na Lochlannaigh ar dtúis, agus na Sasanaigh ansin, agus níor mheasa taobh acu ná an taobh eile. Ní raibh aon náisiún eile chomh páirteach le hÉirinn ná chomh namhadmhar ag Sasana leis an bhFrainc. Is beag an choir do bheadh i gcoinnibh éinne roimhe seo nuair a chuirfeadh na Sasanaigh chun báis é, agus do theitheadh éinne d’fhéadfadh anonn don bhFrainc. Bhí fear nar b’ainm dó Uolf Teón, agus dob éigin dó teitheadh, agus nuair a chuaigh sé san bhFrainc, bhí sé ag socrú chun na Franncach do chur anall chun na Sasanach do dhíbirt ar Éirinn, ach níor rith leis é do dhéanamh, chun gur chuaigh Artúr Ua Conchubhair agus Tiarna Gearaltach anonn ina theannta, agus faoi dheireadh d’fhéadadar an obair do shocrú.

An cúigiú lá déag de mhí na Nollag san mbliain 1796, d’fhág cobhlach saighdiúirí an Fhrainc. Bhí ann ar fad suas le ceithre mhíle fear, le mór-chuid gunnaí móra agus lón cogaidh; bhí arm a ndóthain acu do chúig mhíle agus dá fhichid fear. Dob é Hoche an tÁrd-cheannphort a bhí orthu, Grouchy, ina chabhraitheoir, agus fé sin bhí Teón féin.

Bhí an mí-ádh ag tosnú luath go maith leo, mar an chéad oíche do chailleadar an long ar a raibh an t-Árd-cheannphort .i. Hoche, agus ní bhfuaireadar aon tuairisc uirthi chun go ndeaghadar san bhFrainc arís.

Ar maidin an chéad lae fichead tar éis na hoíche ní raibh le chéile ach cúig cinn déag des na longaibh agus bhí an mhaidean go ceóch agus go gaofar. Bhí eagla a ndóthain orthu go dtiocfadh na Sasanaigh. Amach timpeall deich de chlog do conaiceadar a loingis féin bhí ar mearaí ag teacht fána ndéin, agus tháinig cráiste mhaith orthu, ach níor thaitin leo iad a bheith tar éis deighilt óna chéile dá uair le ceithre lá, agus gan an aimsir ar fad ró stoirmiúil.

Ar maidin an chéad lae fichead bhíodar i radharc an chinntíre is sia ó dheas d’Éirinn; bhí an lá go breá, ciúin, geal, agus ní raibh de ghruaim orthu ach a gcáirde agus a bhfoirinn gnótha bheith caillte acu. Bhíodar chun comhairle chogaidh do chur ar bun, san áit sin, de réir ordú a bhí fálta acu ag fágaint na Fraince. Bhí cúig cinn déag ar fhichid de na longaibh le chéile an uair seo, agus seacht nó hocht de cheannaibh eile ar mearaí nó ar meascán.

Bhí an obair go léir ar láimh Ghrouchy muair a bhí Houche imithe amú. Ní féidir a chuimhneamh an punc ina raibh Teón san am so, é le hais an talaimh agus ná feadair sé an rithfeadh leis teacht ann choiche, mar ní raibh Grouchy sásta le teacht chun talaimh ann. D’imíodar fá dhéin Chuain Bheanntraí i gcoinnibh tola Teón, mar bhí sé ar dearg-bhuile nuair nár chuadar i dtalamh mar rabhadar; dúirt sé dá mbeadh Hoche ann go rachadh sé ar talamh láithreach.

Tar éis a h-aon a chlog, nuair a bhíodar ag béal Chuain Bheanntraí, chonaiceadar ceann des na longaibh a bhí imithe amú narb inin de an ‘t-Atalanta’,ag teacht fána ndéin, agus bhíodar go léir cinnte go raibh an ceannphort Hoche ag teacht inti. Ar maidin an dara lar fichead, bhí an chobhlach go léir ana-scaipithe ag béal an chuain, agus gan aon tuairisc ón gcuid a bhí caillte acu ná ón Stiúrthoir Hoche. Fá Ghrouchy bhí an obair go léir do dhéanamh anois, agus bhíodar na saighiúirí in an-chroí chun troda ar son na hÉireann. Bhíodar ag teacht fá dhéin an chuain go mall i gcoinnibh na gaoithe láidre, bhí ina n-aghaidh, agus is san treo seo bhí sí ag séideadh le cúig seachtainíbh. Dá rithfeadh leo an oíche sin bhíodar chun ancaire do chaitheamh sa chuan agus dul ar thalamh lá arna mháireach. Dob fhada le Teón ón uair go dtí an neomat go raibh an talamh sroichte acu, agus toisc na gaoithe a bheith chomh láidir ina n-aghaidh, níor fhéadadar teacht mear, agus bhí an chobhlach an-scaipithe, agus cuid de na longaibh i bhfad ar deireadh. Ins an am so ‘sé an méid a bhí acu; míl, agus dá fhichid, céad agus trí fichid fear; naoi gcinn fichead de ghunnaíbh móra; míle agus trí fichid agus dá chéad de bhairlíbh púdair agus seacht miliún gunna beag.

Tar éis a sé a chlog um thráthnóna, do chaitheadar ancaire le hais Oileán Bhéara, agus bhíodar fós slí mhaith ón áit ina rabhadar chun teacht ar talamh.

An triú lá fichead, ar maidin, bhí an chobhlach go léir nách mór, séidte ar fud na farraige arís an ceathrú huair, mar bhí stoirm agus sneachta ag séideadh i rith na hoíche, agus ní raibh fágtha le chéile ach sé cinn déag de longaibh. Bhí an long ar a raibh Teón fanta sa chuan, agus na longa ar a raibh Grouchy agus stiúrthóir eile narb ainm dó Bouvet, agus bhí timpeall fiche ceann eile caite ar fud na farraige. Bhí an ghaoth go hard agus ina gcoinnibh mar ba ghnáthach léi, agus bhí critheagla orthu go dtiocfadh na Sasanaigh orthu. Cheap Teón gurb fhearr dóibh imeacht ó thuaidh go Contar Sligigh lena raibh de shaighdiúiríbh, agus de chóir chogaidh fanta acu, mar gurbh fhearr d’áit dóibh é ná mar a rabhadar; gur pháirt bhocht den dúthaigh Beanntraí, agus gur dheacair dóibh bia, ná capaill d’fháil ann; ina dteannta sin ná raibh aon chúntas ag muintir an bhaill ar iad a bheith ag teacht ar chuma gur shíleadar gur naimhde iad, agus do chruinnigh mór-shluaite ar an dtráigh chun gan ligint dóibh teacht ar an dtalamh. Do chuir Teón a smaointe in iúil do Ghrouchy, agus do réitigh sé leis ar dhul ann, mar dá rithfeadh leo go mbeadh Éire go mór buaite leisl agus dá dteipfeadh orthu ná beadh an méala mór, mar go raibh an costas déanta cheana, agus bhíodar chun comhairle chogaidh do chur ar bun lá arna mháireach chun sin do dhéanamh.

An ceathrú lá fichead do rinneadar an chomhairle, agus ‘sé an ní ar ar sochraíodar, dul ar thalamh an lá ina dhiaidh sin lena raibh d’fhearaibh acu, agus déanamh ceann ar aghaidh ar Chorcaigh, agus go mbeadh siad ann chun lae nó dhó suaimhnis do thógaint sula bhféadfadh na Sasanaigh bheith oiriúnach ar theacht le chéile rompu.

An cúigiú lá fichead, bhí an ghaoth an-ard ar chuma ná raibh aon fháil acu ar dhul ar talamh agus bhí eagla orthu toisc an fhaid a bhíodar ar fud an bhaill go bhfaigheadh na Sasanaigh amach iad a bheith ann, agus go dtiocfadh siad orthu ina mór-shluaitibh, agus iad do chríochniú láithreach. Ní raibh aon bhrath acu go dtiocfadh leo aon ní do dhéanamh, toisc an ruathair a bhí fálta acu, feadh na haimsire, agus seó des na longaibh caillte acu.

An seú lá fichead go moch ar maidin do tháinig stoirm éachtach, agu ceó arís mar ba ghnáthach, an slí ná féadfaidís an ceann ba shia uathu den loing d’fheiscint.

‘Sé a raibh acu anois des na trí longaibh agus dá fichid dá raibh acu ag fágaint na Fraince, ach ceithre cinn déag, agus nuair a chonnaiceadar go raibh gach aon ní ag gabháil ina gcoinnibh luath agus mall, d’admhaíodar ná raibh aon mhaith ina dturas agus dob éigin do chuid des na longaibh imeacht amach as an gcuan ag an stoirm.

An seachtú lá fichead chuireadar a gcinn le chéile agus shocraíodar ar ghabháil ó thuaidh go béal na Sionainne ag brath go mbuailfeadh cuid dá gcomh-dhálthaíbh leo, dá raibh imithe ar mearbhal uathu, agus ansin socrú ar ní éigin do dhéanamh; go raibh a bhfórsaí laghdaithe ró-mhór agus ná beadh aon bhac ar na Sasanaigh an bua d’fháil orthu. ‘Sé an méid a bhí acu anois, céad agus ochtar fear, agus trí fichid, agus ceithre mhíle; ceithre gunnaí móra, miliún agus cúig chéad míle gunna beag; agus roinnt philéar agus phúdair. Um thráthnóna d’fhágadar an cuan, agus níor casadh aon chuid den mhuintir a bí ar fán orthu.

An t-ochtú lá fichead bhí an stoirm níos fiáine ná riamh, deich longa a bhí le chéile, agus do scaipeadh trí cinn díobh san féin; i gcaitheamh an lae sin níor bhuail éinne dá muintir iompu.

An naoú lá fichead, ar maidin go moch, d’órdaigh an Captaen dóibh a n-aghaidh do thabhairt thar n-ais agus dul don bhFrainc, agus chuir sin deireadh leis an obair go léir.

‘Siad an aimsir stoirmiúil agus an ghaoth ná séideann maith do dhuine igin. Is dos na Sasanaigh do shéid an ghaoth so go léir, mar dá rithfeadh leis na Franncaigh teacht ar thalamh na hÉireann ní bheadh puinn maille orthu iad do chur amach as an ndúthaigh idir scian scolb.

Ba mhór an mí-ádh d’Éireann bhocht nár rith leis an gcabhair seo teacht uirthi, agus iad chomh congrach, ach is minic a bhímíd ag braith ar chabhair éigin do theacht orainn, ach ní thigeann aon ní do dhéanfadh aon mhaith dhúinn, agus fóiríor, fágann sin sinn mar atáimid fá chruaidh-rialtaibh Sasana.

Sin Teilgthe a’ Beatha Flatha is Uaisle Gael

Séamas Mór Ó Muimhneacháin

Sin teilgthe a’ beatha flatha is uaisle Gael,
A n-eirbeall scartha amach a’ fuaimint tís,
An deireadh orthu ‘ghaibh ní braitear buan in aois
Chun feirme ‘ghlacadh i gceart don chuaine roimhe.

Is deireanach dealbh thaistil sluaite díobh
Le heitim de bharra mara i mbualadh an rí,
Gan leisce go gcaithfid seasamh suas ‘na bhflít
Le sceilimis catha i dtreasaibh trua gan tim.

Le seilbh ó ghaibh na galla ghluais thar toinn
Is ag ligean a mbrat amach i gcluantaibh aoil,
do dheileadar astu in aistear uathu sinn
Sa leirg is measa ar shleasaibh fuara fraoigh.

Tá feiste acu ag caitheamh beatha suairc le fíon,
Is geideal ar eachaibh meara i mbuaic gach claí
I ndeifir nach feas cén capall bhuafas díobh
Ar leigean an tseannaigh fhada rua dá chloí.

Moladh go Mór

le Séamas Mór Ó Muimhneacháin

Moladh go mór leis an té dheonaigh neamh is tíortha
An fharraige mhór ‘s na slóite ag taisteal tríthi,
An ghealach ar neóin is cló an pheacaigh inti,
Is nárbh fhusa san dó ná an tóirse tharrac timpeall.

Moladh go mór leis an té dheonaigh neamh an aoibhnis,
Peacaigh i gcló is gach sórt a h-ainmnítear,
Mar a cheapais an chóip seo i gcómhair na bhflaitheas a líonadh,
Beannaigh ár mbórd ar nós na n-aspal roimhe seo.

Moladh le cómhachtaibh móra maithe Íosa,
Do mhachtaigh ‘na ghlóire slóite ar fad i ndaoirse,
Gan baiste ná pósadh óg ná sean ar dhaoinibh,
Is d’athraigh cló á dtóbhairt á peaca an tsinsir.

Ina leanbh as a óige i gcró na gcapall shílthuigh,
Gan fairis ach Iosaef – bó agus asal taoibh leis,
A bhanaltra i mbrón tar éis bóithre thaisteal roimhe sin,
Is ná glacfadh tigh ósta a dhót i dtosach oíche.

Is mó tarcuisne mhór ón gcró ag teacht in aois dó,,
Do tairgeadh dóibh ‘na mbóithre, masladh is míghreann,
Teanga gan teóra, is tóir ag greadadh an chroí acu,
Is bagartha beoil á seoladh trasna tíorach.

Is é cheannaigh ár ngnótha i mbrón i measc a naimhde,
Gan casadh ar cord, coir go daingean díoghaltach,
Fairis an mhór-chrois a thabhairt ar fad go fíoradh,
Nuair a leagadh de a chló is a ghlóire cheangal inti.

Séamus Mór Ó Muimhneacháin

Réamhrá le leabhar filíochta ‘Séamas Mór Ó Muimhneacháin’
Conchubhar Ó Muimhneacháin

Ar Gort Uí Rathaille, i ndeisceart Bhaile Mhúirne, is ea bhí Eoghan Mór Ó Muimhneacháin ina chónaí, tuairim trí chéad bliain ó shin. Ceathrar mac a bhí aige (Conchúr, Eoghan, Pádraig agus Séamas, an file). Cheap an seanduine sagart a dhéanamh de Chonchúr, agus chuige sin thug sé dhó, cois baile, an oiread scolaíochta agus dob fhéidir a thabhairt um an dtaca san. Nuair aosaigh Conchúr, cuireadh go coláiste sagart tar lear é. Droch-oiliúnaigh dhubh-chroíocha dob ea tiarnaí talún na paróiste. Chualadar Eoghan a bheith ag cur a mhic le sagartóireacht. Dúradar leo féin ná beadh sé mar asachán le cur lena slicht gur beathaíodh sagart ina pharóiste. B’é rud a tháinig as ná gur caitheadh amach as a gcuid talún Eoghan agus trí ferimeoirí déag dá chine maidin Lae Bealtaine. Bhí an chúirt agus an chroch ar a gcumas féin ag na cladhairibh, ach níl a dtásc ná a dtuairisc sa pharóiste inniu. B’éigin do chuid den dream bhocht a caitheadh amach imeacht le fuacht agus le fán agus le fairsinge. D’fhág an fheillbheart san Eoghan beo bocht; agus dá dheascaibh sin b’éigin do Chonchúr filleadh abhaile agus cloíle hobair.

Do Shéamas is ea shéid an droch-ghaoth seo ar chuma. Bhíodh sé ag gabháil do rannaíocht agus é ina gharsún, ach ní raibh aon eolas ar léann aige gur fhill Conchúr ón gcoláiste. Mhúin seisean a raibh ar eolas aige féin dó.

Toisc gan fód talún a bheith le fáil ag an líon tí i mBaile Mhúirne. d’aistríodar ó dheas go hUíbh Laoghaire, chuir Conchúr agus Eoghan fúthu ar Cathair na Cátha, agus chuir Pádraig fé ar an Leacain mBán. Is é rud a dhein Séamas ná dul le saoirseacht. Is follus gur chéardaí  oilte eolasach gurb ea é, mar tá rian a lámh le feiscint fós ar a lán foirgneamh ar fud an cheantair.

Bhíodh file binn dárb ainm is sloinne Diarmaid Ó Conchúir coitianta ag obair ina fhochair. Is éachtach a bhfuil de scéaltaibh grinn i mBaile Mhúirne agus in Uíbh Laoghaire mar gheall ar an mbeirt.

Fiafraíodh de Dhiarmuid tráth cé acu b’fhearr d’fhile é féin nó Séamas. ‘Is amhlaidh mar atá an scéal againn’, ar seisean ‘ghabhaim-se timpeall chun na bearnan, ach léimeann Séamas an claí’.

Beirt mhac a bhí ag Séamas .i. Partholán is Eoghan, agus triúr iníon. Phós an bheirt ba shine de na cailíní beirt dearthár de mhuintir Uidhir, duine acu ar an gCom Dorcha agus an fear eile ar Claonráth. Nóra ab ainm don iníon ab óige, agus b’é Pádraig Ó Suibhne ar Céim an Fhia a phós dí. Nuair a bhí Séamas ‘ag dul i leith a leithe’ do cheannaigh sé feirm do Phartholán ar Carraig na Damhghaire, láimh le Béal Átha an Ghaorthaidh, ach ba ghearr a lonnaigh sé inti, mar bhí sé ró-thugtha don scléip.. Chuaigh Eoghan ina chliamhain-isteach chun an Loingsigh ar Ladhar na Gaoithe, agus is aige sin a chaith Séamas deireadh a shaoil. Is tuigthe ón rann so leanas nach mó ‘ná buíoch a bhí Séamas dá shean-chomharsanaibh ar Carraig na Damhghaire:

‘Tá coimriosc mallaithe ar Carraig na Damhghaire thoir,
Giobalach, gearbach, uireasach, ampallach,
‘Nár gcoinnibh chun catha ‘sea thagann an scabhat go minic,
‘S le hiomarca ‘en anaithe caithid an camtha rith’.

Deirtear gurb é seo an rann déanach a cheap Séamas Mór:

‘A Íosa ghil aoibhinn is a Athair chumhachtaigh,
Dhein díon dom san oíche is fair sa ló mé,
Má taoi ‘om breith sa ríocht so ná feacthas fós dom
Dein slí dhom id’ chuibhreann sa chathair ghlórmhair’.

Bhí Séamas Mór agus bean a mhic ag achrann is ag troid. Dhein sé aoir na bhfranncach di; ach dúirt sé leo – dúirt sé leis na franncaigh:

‘Ná stadaidh in iothlainn ná i gclaí teorann,
Go dté sibh go Tigh Eoghain suas
Mar a bhfuil an óigbhean shoineanta
Ina suí ar steól rómhaibh,
Go bhfuil fuinneamh ‘na cuisleannaibh
Chun sibh a mhilleadh le méarógaibh’.

Cé gur dhuine cráifeach deabhóideach Séamas, níor bhéas aige a lán aimsire a chaitheamh ag paidreoireacht. Seo mar a chuir an file a bhí ag obair in aon tigh leis i bhfáth air a laghad aimsire a chaith sé ar a ghlúinibh:

‘Is fíor a cholann gur chodhlais do shean-sháith féin,
Sínte ar fholcas gan ornadh trí ghread-pháis Dé.
Is mór é dochar na fola dá dtuigfeá é
‘S is baol go ngoilfeam go doilbh ar an gcnoc Lá an tSléibhe’.
Sidé freagra a thug Séamas air:
‘Molaim do ghníomh le maíomh sa tsaol go brách,
Is molaim arís tú a Rí-mhic Dé na ngrá;
Moladh trí ríthe do chúinligh an réaltan áidh
Mar a chodlas an oíche aréir gan phéin go sámh.
Smaoinigh ar pháis na sleá má fhéadann tú,
Agus scaoil le grá ‘na dhiaidh sin ag déanamh cumha
Croí glan páisteach grámhar daonnachtúil –
Is míle fearr go brách ‘ná an béal ar siúl’.

Tamall maith ó shin bhíodh dámhscoil i mBaile Mhúirne. An tAthair Liam Ó hIarlaithe an tUachtarán a bhí uirthi. Chaitheadh na filí pas a fháil ón uachtarán chun a chur in iúl go raibh an cheard acu. Seo mar a dúirt file – is dóigh liom gurbh é Séamas Mór a dúirt – nuair a fuair sé a phas ón uachtarán:

‘Dé bheatha led phas a Athair ghrámhar Liam,
Go mairir i bhfad i staid na ngrás ag Dia,
An tAthair agus an Mac agus an fear so tá ‘na ndiaidh,
Go ghlacadh mar Pheadar ar Charraig Ard na gCliar’.