Peigí

Foinse: Cartlann Sean Nóis TG4 (Eoiní Maidhcí Ó Súilleabháin)

Maidin bhog aoibhinn ar shráid Chille Dísirt
lem’ scata breá caorach is cúpla bó,
chun veist agus bríste a cheannach don bhfear críonna
tobac don mnaoí aosta agus buataisí nua.
Do dhíolas mo thréada ar fad lena chéile
na seafaidí maola ‘chuaigh naoi bpúint is coróin.
Do bhí an bhrídeóg ‘s í ag gáirí ‘s í ag sodair lem’ sháileamh
is níor fhág sí mo láthair go ndeaghamar ag ól

Thógas in áirde í go seomairín álainn
i gcúinne don aonach is ghlaoigh sí ar bheóir.
Áit ina raibh aoibhneas ‘s liúnna ag gabháil timpeall
amhráintí breá meidhreacha, rince ‘gus ceol.
D’ólas-sa sláinte na mná a bhí i láithir
‘s an bhascailín álainn dá bhfaca riamh fós.
‘Sí Peigí chiúin bhéasach ó shráid Lios Uí Chéasaí
agus do shnámhfainn an tSionainn fé dhéin dul ‘na treó

Ó sí siúd an ainnir a chláródh an bhréid dom
ar shráid Lios Uí Chéasaí gan mharaig ná stró.
Bean ime, bean bhainne, bean mhíne ‘gus gairbhe
bean stoca ‘gus léine, bean chrúite na mbó
D’ólas-sa sláinte na mná do bhí i láithir
‘s an bhascailín álainn dá bhfaca riamh fós,
D’ólas mo chóta mo veist is mo léine
‘S do thánas abhaile gan stóca ná bróg.

Nuair a thagaim-se abhaile chun Peigí san oíche,
bíonn tine bhreá adaithe ansúd os mo chomhair.
Bíonn an citeal chomh meidhreach le cláirseach nó fife,
‘gus gealann mo chroí nuair a chloisim an ghlóir.
Nuair a éirím ar maidin is gléasaim mo chapall
mo chéachta chun treafa is mé ag leagadh na bhfód,
níl Peigí gan cúram na ba chun a gcrúite;
an chuigeann ‘s an túrna ‘s an leanbh ag ól

Ach anois, ó, táim cortha is cloig ar ma shálaimh,
beidh ciall agam feasta agus cloífad lem’ ghnó.
Beidh feirc ar mo hata ‘gus lán channaí d’ór agam,
déanfaidh mé brannair ag réabadh ‘s ag rómhar.
Beidh cruach agus stáca san áit ná raibh náda,
beidh talamh chun saothair is machaí breá bó,
beidh Peggy is a spré agam is cuma don mhéid é:
“once down is no battle beidh aimsir mhaith fós”!

Advertisements

Fionn Mac Cumhail agus Lurcán Mhoch Luirc

le hAmhlaoibh Ó Loingsigh

Bhíodh sé ráite go mbíodh Fionn amuigh ana-mhoch ar maidin – is docha mar mhaitheas dá shláinte. Is minic a bhíodh sé amuigh agus an Fhiann eile go léir ina gcodladh. Maidean éigint dá raibh sé amuigh go mochóidíoch d’airigh sé gol mnaoi. D’éist sé leis tamall agus ansan do dhein fé dhéin na háite go raibh an gol, mar bhí seo de gheasa air: ná leogfadh sé éisteacht le gol mnaoi in aon áit ná go rachadh sé féna déin agus fáth a goil a aireachtaint, nó a chlos. D’imigh sé air chun gur casadh air an bhean agus í ag gol. D’fhiafraigh sé dhi caidé fáth a goil agus d’inis sí dhó:
‘Táimse,’ a dúirt sí, ‘pósta le duine arna dtugaid siad Mór Dhraíocht na Gaisce. Níl an saol ar fónamh agam in aonacht leis seo, agus tá driotháir aige arna dtugathar Rí an Oileáin Dorcha. Tá deirfiúr dom pósta aige seo, agus níl an saol pioc níos fearr aici. Táim anso,’ a dúirt sí, ‘in aonacht leis, agus uaireanta bíonn cúirt bhreá againn chun conaigh inti. Racham a chodladh sa chúirt sin, agus le neart a chuid draíochta, b’fhéidir nuair a dhúiseoinn ar maidin gur im’ chodladh amuigh ar chliathán an tsléibhe a bheinn. Ní fhanaimíd in aon-bhall amháin – san áit go mbeadh ár dtigh, nó ár gcúirt, inniu againn ní bhíonn sí ann amáireach, agus ní fhéadann seó daoine í fheiscint in aon chor le bárr draíochta. Tá bean eile tabhartha aige leis anois, agus oireann dó scarúint liomsa. Táim curtha fé gheasaibh aige, cé gurb annamh a bhíonn a leithéid seo déanta le mnaoi, go gcaithfidh mé dul agus ceann Rí an Oileáin Dorcha a thabhairt chuige, sin é ceann a dhearthár, agus ní féidir an ceann san a bhaint de sin choíche. Tá ráite ag seandruithe leis go brách nách féidir an ceann a bhaint de, mar nár rugadh fós an fear san a fhéadfaidh é dhéanamh; agus táimse á chuir do gheasaibh ortsa, a Fhinn, dul agus an ceann so a thabhairt chugam, más féidir é, agus ina theannta san ní leogfar éinne den Fhéinn a bhreith leat ach aon fhear amháin, agus sin é Caol an Iarainn.’
‘Cruaidh go maith,’ arsa Fionn, ‘ach ní féidir liom aon gheasa den tsórt so fhuladh. Caithfear é thriail ar aon tslí, pé acu éireoidh liom iad a chomhlíonadh nó ná déanfaidh.”

B’shin mar a bhí. Dúirt an bhean: ‘ Níl aon ghnó agam-sa dul abhaile,’ a dúirt sí; ‘ rachad-sa leat go dtí an rétheaghlach agaibh féin, mar dá dtéinn-se abhaile bheadh fhios aige ná beinn dultha fé dhéin chinn an rí.’

Chuaigh sí abhaile in aonacht le Fionn, agus i gcionn roinnt laethanta ina dhiaidh san do shocraigh sé suas a Bhreac-Chuach agus d’imigh sé féin agus Caol an Iarainn fé dhéin Rí an Oileáin Dorcha. Bhíodar ag cur díobh, agus bhí cúrsa lae tabhartha acu amach ar an bhfarraige nuair a tháinig ina gcoinnibh bád eile agus gaiscíoch istigh ann. Bheannaigh sé d’Fhionn agus bheannaigh Fionn dó.
‘Sea, a Fhinn,’ a dúirt sé, ‘cá bhfuil do thriall?’
‘Áit go dócha gur beag an chabhair dom dul ann,’ a dúirt Fionn: ‘a leithéid seo.’
‘Agus canathaobh nár thugais fear éigint leat?’ ar seisean.
Do tháinig cochall ar Chaol an Iarainn i dtaobh aon drochmheas fháil air féin. ‘B’fhéidir,’ a dúirt se, ‘go bhfuil fear tabhartha aige leis chomh maith leat-sa.’

Leis sin do tháinig an gaiscíoch isteach ar loing Fhinn; do rug ar dhá chaol coise ar Chaol an Iarainn agus do bhain caitheamh as. Chuir sé ar a chrodhnaibh amach sa tráigh é, pé áit inar fhágadar ar maidin roimis sin. D’imigh sé féin in aonacht le Fionn, agus fan na slí dhóibh bhíodar ag caint ar Rí an Oileáin Dorcha.
‘Cad is ainm duit-se?’ arsa Fionn leis.
‘Is ainm dom Lurcán mhoch Luirc,’ ar seisean, ‘agus anois cabhróidh mé leat-sa chun ceann an rí a thabhairt leat.’
‘Sé is fearr ná a chéile,’ a dúirt Fionn, ‘nuair ná fuil éinne eile agam.’
‘Ba chuma dhuit agat nó uait an té bhí agat,’ arsa Lurcán.

Bhíodar ag cur díobh riamh is choíche chun gur thánadar go dtí ríocht an rí. Bhíodar ag siúil leo fé dhéin na cúirte, agus b’é an chéad rud a tháinig rompu sa tslí ná stail. Do rith sí chucu chun iad a dh’ithe, agus d’oscail a béal ar chuma go bhfeicfeá a croí agus a haenna. Do rug Lurcán – chuir sé a lámh ina béal agus do rug ar theangain uirthi. Bhain sé cúpla casadh aisti os cionn a chinn agus do chuir don chaitheamh san isteach sa bhfarraige í, agus do choinnibh an teanga ina láimh!
‘Is maith é sin,’ arsa Fionn.
‘Is baolach,’ a dúirt Lurcán, ‘go gcathfam rudaí is mó ná so a dhéanamh!’
An chéad rud eile a casadh orthu ab ea tarbh: do dhein féna ndéin chun a maraithe, ach ba mhaith a mhaise sin ag Lurcán – do rug ar dhá adhairc air agus do chas de dhroim a chinn é: chuir an seanachorpalach do chaitheamh isteach sa bhfarraige, agus choinnibh an dá adhairc ina láimh!
‘Tá an chuid is measa don obair fós romhainn le déanamh,’ a dúirt sé le Fionn.

D’imíodar orthu, agus b’é an chéad rud eile a tháinig rompu sa tslí ná roth mór muilinn. Bhí so ag casadh agus nimh aige á spreachadh timpeall air is gach aon ait.
‘Anois, a Fhinn,’ arsa Lurcán, ‘béarfadsa ar an roth agus stopfaidh mé é an fhaid a bheirse ag gabháil thairis.’

Do dhein chomh maith. Chuaigh sé in achrann sa roth agus do choinnibh é chun go raibh Fionn gofa thairis.
‘ Coinnibhse anois é, a Fhinn,’ a dúirt sé, ‘chun go ngabhadsa thairis.’

Do rug Fionn ar an roth, ach, mo léir! – ba bheag an chabhair san. Theip air aon staonadh a bhaint as, agus ba bheag ná gur loisceadh Lurcán leis an nimh a bhí ag an roth ag spréachadh air.
‘Tá an scéal loitithe anois, a Fhinn,’ a dúirt Lurcán, ‘mar caillfear mise, táim chomh dóite sin.’

Chonaic Fionn go raibh sé i gcruachás dá mbeadh aon bhaol ar Lurcán, agus ní fheadair sé conas é leigheas. Do chogain se an ordóg: ón gcraiceann go dtí an fhuil, ón bhfuil go dti an fheoil, ón bhfeoil go dtí an cnámh, ón gcnámh go dtí an smúsach, is ón smúsach go dtí an smior. Do fuair sé fios go raibh tobar nó daigh shlánaithe ana-chóngarach dóibh, agus aon rud a bheadh ar dhuine, le hé thumadh sa tobar so go mbeadh sé chomh maith is bhí sé riamh. Ni thaitneadh le Fionn an órdog so chogaint, ach le hana-ghátar, mar do théadh seacht mbliana críonacht air gach uair a dheineadh sé í chogaint. Chuardaigh sé timpeall an bhaill chun go bhfuair sé an tobar, agus nuair a tharraing sé leis Lurcán chun gur dhein sé é thumadh sa tobar, bhí sé chomh maith is bhí sé riamh tar éis é thumadh ann.

As go brách leo chun gur chuadar chomh fada le tigh an rí. Do bhuail Lurcán cuaille comhraic. Tháinig an rí chuige.
‘ Cad atá uaibh? ‘ a dúirt sé.
‘Tá tigh,’ a dúirt Lurcán, ‘nó inead codlata.’
‘Ó, tá san le fáil agaibh,’ a dúirt an rí. Chuir sé leo teachtaire a thaispeánfadh an tigh dóibh, agus nuair a bhíodar ag druidiúint leis an dtigh do thosnaigh an teachtaire ar ghol.
‘ Caidé an gol so ort?’ arsa Lurcán.
‘Táim ag gol,’ a dúirt sé, ‘i dtaobh bheith ag dul fé dhéin an tí sin, mar íosfar mé ann, agus íosfar sibh-se chomh maith liom!’
‘Rith ort abhaile,’ a dúradar, ‘ar ndóin, chímid an tigh anois: racham féin ann.’ D’fhill sé abhaile go háthasach.

Do chuaigh Fionn agus Lurcán isteach sa tigh. Seana-thigh ab ea é arna dtugaidís Tigh na nAmhas. Bhíodar istigh – lán an tí dos na hamhais, agus thosnaigh na gáirí nuair a chonaiceadar an bheirt ag bualadh chucu isteach.
‘Cad iad na gáirí seo oraibh?’ a dúirt Lurcán.
‘Ó, táimid ag gáirí,’ a dúradar, ‘mar is breá an t-ithe an bheirt agaibh! ‘
‘Ní íosfar go fóill sinn,’ a dúirt sé. Do rug sé ar an té ba mhó ceann acu agus ba chaoile cosa, agus do thosnaigh ar bheith ag pléascadh na coda eile leis chun go raibh pé méid acu a bhí ann marbh aige, ach éinne amháin a bhí dultha in áirde ar na frathacha, i bhfoirm i gcoir ná marófí é féin.
‘Tá duine acu in áirde ansan fós,’ a dúirt Fionn. D’fhéach Lurcán in áirde agus chonaic sé é.
‘Tar anuas chugam! ‘ a dúirt sé.
‘Ó’, ní thiocfad,’ a dúirt an t-amhas, mar mharófá mé.’
‘ Ni mharófad,’ a dúirt sé, ‘má ghlanann tú amach an tigh.’
‘Glanfad,’ a dúirt sé, ‘agus fáilthe, ar choinníoll ná maróir mé.’
‘Ní mharófad,’ a dúirt Lurcán.

Tháinig sé anuas agus thairrig sé leis amach na hamhais mharú. Do dhein sé stáca amuigh dá gcinn agus dá gcorpaibh, agus bun-stáca dá láimhe agus dá gcosaibh! Do scuab se amach an tigh dóibh, agus nuair a bhí san déanta do chuaigh Fionn amach lena chlaíomh agus do bhain sé beart luachra a dhéanfadh leabaigh dó féin agus do Lurcán i gcóir na hoíche.

Sea. Bhí san go maith, agus dúirt Lurcán le Fionn:
‘Rachadsa fé dhéin an rí anois arís,’ a dúirt sé; ‘níl aon ghnó anso againn gan bia.’
‘Ta sé chomh maith agat,’ a dúirt Fionn.

D’imigh sé air, agus do bhuail cuaille comhraic arís. Tháinig an rí chuige.
‘ Cad atá uait anois?’ a dúirt sé.
‘Tá bia,’ a dúirt sé, ‘dom féin agus dom’ mháistir.’
‘Sin é thíos tigh an bháicéara agat,’ a dúirt sé; ‘imigh ort síos agus abair leis arán a thubhairt duit.’ Chuaigh sé go tigh an bháicéara.
‘Ó, tá fuíollach aráin agam duit,’ a dúirt an báicéir, ‘ach tá cleas anso le déanamh,’ a dúirt sé, ‘agus caithfear é dhéanamh sara bhfaighfidh tú an t-arán. Ní fhaigheann éinne an t-arán uaim chun go ndeineann sé an cleas.’
‘ Cad é an cleas é seo ? ‘ a dúirt Lurcán.
‘ Seasaimhse ansan,’ a dúirt sé, ‘ag an gceann thuas don tigh. Seasódsa thíos, agus tá úll nimhe agam. Caithfidh mé an t-úll leat,’ a dúirt sé, ‘agus féadfair an t-áran a bhreith leat ansan.’
‘ Ní sheasód,’ a dúirt Lurcán, ‘ mara bhfaigheadsa an tarna huruchar ort-sa leis an t-úll.’
‘Ó, geobhair is fáilthe,’ a dúirt an báicéir. Sheasaimh sé, agus do chaith an báicéir an t-úll leis, ach má dhein do rug Lurcán air ina láimh agus do chaith thar n-ais leis an mbáicéir agus chuir amach trí chúl a chinn é! Ní raibh éinne chun é chosc ar pé méid aráin ba mhaith leis a bhreith leis ansan. Do rug sé leis mór-ualach de, agus dúirt le Fionn nuair a bhí an t-áran acu:
‘Caithfimid deoch éigint fháil,’ a dúirt sé; ‘ní bheam á dh’ithe seo tur. Rachad fé dhéin an rí arís.’ D’imigh air féna dhéin agus do bhuail cuaille comhraic. Tháinig an rí chuige.
‘Cad atá anois uait?’ ar seisean.
‘Caithfidh mé deoch fháil,’ a dúirt sé, ‘dom féin agus dom mháistir.’
‘Sin thíos tigh liúin agat,’ a dúirt sé; ‘imigh ort síos. Abair le fear a’ tí sin go ndúirt-sa pé méid dí is maith leat a thabhairt duit.’
D’imigh sé air féna dhéin, agus do bhí fear an liúin, nó fear an tábhairne, b’fhéidir, roimis.
‘Ó, tá sé le fáil agat,’ a dúirt sé, ‘ach tá cleas anso – caithfear a dhéanamh sara dturfaidh mé aon liúin duit.’
‘Cad é an cleas é?’ a dúirt Lurcán.
‘Caithfidh tú dul do léim,’ a dúirt sé, ‘do dhroim an tí.’

Do thóg sé cúpla coiscéim ruthaigh, agus nuair a chuaigh sé os cionn an tí do chonaic sé cad a bhí roimis ar an dtaobh eile don tigh: do bhí sparraí nimhe chomh géar le snáthaid, agus ní thitfeadh peidhleacáin eatarthu gan dul in achrann iontu. Ach nuair a chonaic Lurcán é seo níor thúirling sé orthu ach do chas thar n-ais arís, agus do rug ar dhá chois ar fhear an tábhairne agus do chaith do dhroim an tí é anuas ar na sparraí. Ní raibh éinne chun é chosc ansan pé méid dí ba mhaith leis a bhreith leis, agus do rug.
‘Ba chóir go mbeifeá sásta anois,’ a dúirt Fionn.
‘Um briathar, mhuise,’ arsa Lurcán, ‘an bhfuilim fós. Níl aon bhlúire feola agam.’ Siúd fé dhéin an rí arís é agus do bhuail an cuaille comhraic. Seo chuige an rí.
‘Cad atá uait anois?’ a dúirt sé.
‘Tá,’ a dúirt sé, ‘níl aon fheoil agam.’
‘Sin é thall tigh an bhúistéira agat,’ a dúirt an rí. ‘Imigh ort ag triall air agus beir leat pé méid feola is maith leat.’ As go brách leis go tigh an bhúistéira. Nuair iarr sé an fheoil:
‘Ó,’ a dúirt an búistéir, ‘ tá sí le fáil agat, ach tá cleas anso,’ a dúirt sé, ‘a chaithfear a dhéanamh sara dtabhairfidh mé aon fheoil duit.’
‘Cad é sin ? ‘ a dúirt Lurcán.
‘Tá slea anso agam,’ a dúirt sé, ‘agus féadfairse seasamh anso ag an gceann so don tig, agus seasódsa ag an gceann eile dhe. Caithfidh mé an tslea leat, agus féadfair feoil a bhreith leat ansan,’ a dúirt sé, ‘má bhíonn tú i t’bheathaigh chuige!’
‘Go maith,’ a dúirt Lurcán, ‘agus gheobhadsa an tarna ruchar ortsa,’ a dúirt sé, ‘nó an bhfaighead?’
‘Ó, go deimhin gheobhair, mhuise,’ arsa’n búistéir. Do chaith sé an tslea leis, agus d’ardaigh Lurcán bróg iarainn a bhí ar a chois in áirde ina coinnibh nuair a bhí sí ag teacht. Theip í chur tríd an iarann, agus do rug Lurcán uirthi, chaith thar n-ais leis an mbúistéir í, agus chuir amach trína chroí agus tríd an bhfalla í. Do rug sé leis pé méid feola oir dó, agus nuair a chuaigh se a’ triall ar Fhionn –
‘Sea, is dócha anois,’ arsa Fionn, ‘gur cheart go mbeifeá sásta.’
‘Ó, mhuise, féach ná fuilim,’ ar seisean, ‘táimíd anso sa tseana bhothán so gan aon choimeádaí tí againn. Rachaidh mé a’ d’iarraidh coimeádaí tí air,’ a dúirt sé. Siúd fé dhéin an rí arís é agus do bhuail cuaille comhraic níos dáine ná riamh.
‘An fada eile bheir ag teacht?’ arsa an rí, ‘nó cad atá uait anois?’
‘Tá beirt choimeádaithe tí,’ a dúirt sé, ‘duine chun friothálamh orm féin agus duine chun friothálamh ar mo mháistir.’
‘Níl aon mhná agam,’ arsan rí,’ ach mo bhean féin agus mh’iníon, agus is dócha ná béarfair iad san leat ?
‘Cá bhfuilid siad?’ a dúirt Lurcán.
‘ Táid siad anso,’ a dúirt sé, ag taispeáint na beirte dhó.
‘ Déanfaid siad an gno díreach,’ a dúirt Lurcán. Bhuail sé chuige ar a ghualainn an bheirt, is do thóg leis iad chun gur chuaigh sé ag triall ar Fhionn.
‘ Tá coimeádaí tí anois age nách éinne againn,’ a dúirt sé. ‘ Bíodh an bhean chríonna agat-sa,’ a dúirt sé le Fionn, ‘agus an bhean óg agam-sa!’

Deallraíonn an scéal nár bh’fhearr le cuid dos na mná, sin é bean a’ rí ar aon tslí, scéal de ná bheith imithe ón rí. Thosnaíodar ar chócaireacht dóibh agus ag fáilt bígh ullamh dóibh, agus d’innseadar gach aon ní mar gheall ar an rí do Lurcaán agus d’Fhionn.

D’innseadar so cad a thug iad féin: gur a’ d’iarraidh chinn an rí a bhíodar tagaithe. ‘Más ea,’ a dúirt sí, ‘is beag an chabhair díbh é mar tá fhios aige sin nách féidir an ceann a bhaint de, agus is minic atá sé ráite aige,’ a dúirt sí, ‘ná bainfear an ceann san de go fóill, mar fós nár rugamh an fear a fhéadfadh é dhéanamh, agus tá so insithe dhó go minic ag seandruithe draíochta atá aige.’
‘Cá bhfios ná beadh i ndán dúinn é bhaint de? ‘ a dúirt Lurcán; agus pé caothúlacht a fuaradar, do chuaigh Lurcán agus Fionn chun cainte le chéile.
‘Is dócha,’ a dúirt Fionn le Lurcán, ‘ go dteipfidh an ceann a bhaint de – go bhfuil an ceart age na seandruithe, nár rugamh fós an fear san a bhainfeadh de é.’
‘Á,’ arsa Lurcán, ‘mise an fear a bhainfidh de é, mar níor rugamh mise riamh,’ a dúirt sé; ‘b’éigin mé bhaint amach as cliathán mo mháthar.’

Ar maidin lá’rnamháireach do chuaigh Lurcán agus Fionn fé dhéin thigh an rí. Do bhuail Lurcán cuaille comhraic. Tháinig an rí amach ag triall air.
‘Cad atá uait anois?’ a dúirt sé.
‘Tá comhrac aonair,’ a dúirt Lurcán.
‘Ní choinneódsa moill fhada ort,’ a dúirt an rí, ‘agus cathfad mé féin fháil ullamh, mar ní leogfaidh mé d’aon fhear liom titim chun go dtitfead féin ar dtúis.’

Níorbh fhada go raibh an rí tagaithe ina chluith airm agus éadaigh, agus a chlaíomh go cumhachtach aige. Do luig an bheirt chun a chéi]e agus deatach acu á bhaint as a chéile le cluite. Timpeall meán lae do bhain Lurcán an ceann don rí, ach má bhain, ní túisce a bhí sé bainte dhe ná bhí sé dultha air arís chomh maith is bhí riamh, agus do lean don chomhrac. Arís, ar theacht an tráthnóna, agus iad tnáite marbh o bheith ag gabháil dá chéile, do bhain Lurcán an ceann de arís, ach b’é an cleas céanna é – ní túisce a bhí sé dhe ná tagaithe air arís agus é ag comhrac chomh maith is bhí riamh.

Bhi Fionn ag féachaint ar an obair go léir, agus dúirt leo nár-mhiste dhóibh anois stop agus an comhrac a chur ar athló. Thoilíodar araon chun a dhéanta, agus d’fhill Fionn agus Lurcán abhaile go Tigh na nAmhas, ag triall ar an mbeirt bhan. Do bhí na mná rompu, agus gach aon ní dá fheabhas acu ullamh ina gcóir, agus iad ag feitheamh le tuairisc an lae. D’inseadar dóibh conas mar a bhí an lá gofa leo, agus conas mar a bhí an ceann bainte don rí agus tagaithe air arís.
‘Airiú, níl aon chabhair díbh bheith leis,’ a dúirt an bhean;
‘chomh tiubh is bhainfear an ceann de sin tiocfaidh se air arís, agus ní féidir é sin a mharú’,’ a dúirt sí, ‘ná an ceann a bhaint de sa cheart le haon chlaíomh ach lena chlaíomh féin, agus tar éis é bhaint de leis sin,’ a dúirt sí, ‘tiocfaidh an ceann air arís agus leanfaidh ag teacht air chun go ndeintear é rua-dhó sa tine.’

Sea; ar maidin larnamhaireach do thosnaig an cath eatarthu nios crua na riamh, agus amach um mean lae do bhuail Lurcain scrios bhuille suas fesna geaga ar an ri. Thit an claiomh as a laimh agus leis sin do sciob Lurca&n claiomh an ri agus chaith chuige a chlaiomh fein. ‘Deinimís malairt arm, a rí,’ ar seisean, ‘ar feadh tamaill.’ B’éigint don rí claíomh Lurcán a fháil, agus do lean an comhrac. Ach i gcionn tamaill do bhain Lurcán an ceann don rí arís, ach má bhain, b’é an cleas céanna é – do chuaigh an ceann ar an gcolainn agus do lean an rí don chomhrac. Le dul gréine fé, do fuair Lurcán buille eile ar an rí agus do ghlan an ceann de. Ba mhaith a mhaise sin ag Fionn – do bhí sé ag faire chun go bhfeicfeadh sé an ceann ar an mbán, agus nuair a chonaic do rug air agus siúd leis isteach agus chaith isteach sa tine é. Thug sé rua-dhó dhó. Tógamh amach an ceann agus níor tháinig se ar an gcolainn níos mó. Chuir san deire leis an rud. Níor deineadh a thuilleadh comhraic le Fionn ná le Lurcán, agus pé méid saighdiúiri no gaiscíoch a bhí ag an rí níor bhacadar le haon chomhrac a dhéanamh nuair a chonaiceadar an ceann bainte don rí. Thugadar an oíche sin i dTigh na nAmhas, agus ar maidin a bhi chugainn thugadar a n-aghaidh arís ar an bhfarraige. D’fhill bean an rí agus an iníon thar n-ais, agus ní raibh an rí rompu, agus is dócha nárbh fhearr scéal de.

Nuair a bhíodar ag teacht in aice na hÉireann – radharc acu ar rétheaghlach Fhinn Mhic Cumhaill:
‘Cathfadsa imeacht uaibh anois,’ arsa Lurcán-agus ceann an rí tabhartha acu leo.
‘Airiú, ní hé go n-imeófa?’ arsa Fionn.
‘Faire go brách, a Fhinn!’ a dúirt se, ‘shíleas go rabhais ní b’fhearr d’fhear; agus anois, táimse scartha leat go deo. Táim fé dhraíocht, agus ní bheadh a bhac ortsa an draíocht so bheith tógtha agat díom dá mb’áil leat tuille a fhiafraí dhíom mar gheall ar an saghas saoil atá agam á chaitheamh. Slán agat, mar ní fheicfear choíche arís mé!’
‘An bhfuil aon chae go bhfeicfinn tú?’ arsa Fionn.
‘Ní fheadar é sin,’ a dúirt Lurcán, ‘ach aon ní amháin: má bheireann aon chéim chruaidh ort gur dhóigh leat go mbeadh do cheann nó cinn na Féinne i gcontúirt, féadfair a rá: “Mhuise, slán beo chugat, a Lurcán Mhoch Luirc!

Do scaradar le chéile air sin. Tháinig Fionn abhaile agus do bhí an bhean roimis sa bhaile, ag feitheamh féachaint an dtabharfadh sé chuici ceann RÍ an Oileáin Dorcha. Do thug.
‘Rachadsa ag triall air anois,’ a dúirt sí, ‘leis an gceann.’
D’imigh sí uirthi ag triall air, agus nuair a thaispeáin sí an ceann dó d’fhiafraigh sé dhi cé thug chúichi é, nó cé bhain an ceann de.
‘Fionn Mac Cumhaill,’ a dúirt sí, ‘a thug leis é.’
Bhuail sé buille dá chlaíomh uirthi agus do chaith an ceann di féin.

Do bhí fleadh agus mórfhéasta ag Fionn agus ages na Fianna nuair a bhí éirithe leis chomh maith agus ceann an rí tabhartha aige leis, agus é féin tagaithe slán. Sa bhféasta dhóibh mar seo oíche éigint, do bhuail chuchu bacach agus d’iarr féachaint an bhfaigheadh sé óstaíocht na hoíche. Bhíodar trí chéile, agus an mheidhréis go léir acu. Níor cuireadh an iomarca suime sa bhacach, agus i gcionn tamaill don oíche nuair a bhuail duine éigint amach is amhlaidh a bhí an bacach marbh amuigh in aice an chlaí. D’inseadh d’Fhionn é.
‘Faire go brách!’ a dúirt sé, ‘is mór an náire a leithéid a bheith imithe orainn agus beifear á chasadh linn choíche. Tugaíg libh isteach é,’ a dúirt sé. Thugadar. Níorbh fhada dhó istigh nuair a chonaiceadar chúcu seanachapall bán gan aon ghiolla. Bhí carra sleamhnáin aige á tharrac ina dhiaidh. Do ghabh se timpeall istigh ar an áit go raibh corp an bhacaigh, agus do stad nuair a thug an carra sleamhnáin ina aice.
‘Tá sé tagaithe á iarraidh,’ a dúirt Fionn; ‘ beiríg air agus caithíg isteach chuige é.’

Do rug duine acu ar an mbacach chun é chur isteach sa charra, ach má dhein, ní fhéadfadh sé an bacach a chorraí. Do rug triúr nó ceathrar acu air agus chuireadar isteach é. As go brách leis an seana chapall, go breá mín réidh, agus ní fhéadfadh an mhuintir a bhí ag cur an bhacaigh isteach a ngreim a bhogadh don bhacach. Do rug cuid acu ar an gcapall chun é stop, ach má rugadar bhíodar so i ngreim chomh maith -ní fhéadfaidís a ngreim a scarúint leis an gcapall. Bhíodar go léir ag breith a ngreamanna ar a chéile féachaint ar bh’fheidir an rud a stop, chun go raibh an Fhiann go leir in achrann sa bhacach agus insan chapall – an capall a dtarrac leis riamh is choíche chun gur chuaigh sé isteach doras breá mór cúirte a bhí ann, agus an uile dhuine acu ina dhiaidh isteach. Cúirt dhraíochta ab ea í seo le Mór-Dhraíocht, agus d’oir dó sásamh a bhaint d’Fhionn agus don Fhiann i dtaobh ceann an deartháir a bheith tabhartha aige leis.

Do chuir sé ina suí istigh iad, agus nuair a bhíodar suite aige bhíodar ag tabhairt gach aon ní fé ndeara – dúirt duine acu:
‘Samhlaím,’ a dúirt sé, ‘an doras mór inar thánamair isteach ann ná féadfadh éinne gabháil amach ann!’
‘Tá san imithe orainn,’ a dúirt duine eile. Ach bhí gach éinne acu ag labhairt agus rud éigint greannmhar age ngach éinne á thabhairt fé ndeara.
‘Tá rud imithe ormsa,’ arsa duine acu, ‘táim ceangailthe don tsuíochán arna bhfuilim im’ shuí! ‘ Thrialladar go léir agus do bhí an uile dhuine acu ceangailthe dos na suíocháin.
‘Sin é is measa ar fad anois,’ a dúradar – agus chonaic Fionn go raibh Mór-Dhraíocht ag cur faobhar ar a chlaíomh chun na gceann a bhaint díobh.
‘Mhuise, slán beo chugat, a Lurcán Mhoch Luirc!’ ar seisean. Leis sin do tháinig Lurcán agus a chlaíomh aige. Niorbh fhada in aon chor an gráscar a bhí idir é féin agus Mór-Dhraíocht nuair a bhain sé an ceann don Mhór-Dhraíocht. Fuair se buidéilín go raibh ola éigint ann agus do chuimil don uile dhuine don Fhéinn é. Do bhog sé dos na suíocháin iad, ach bhí deire an bhuidéil imithe nuair a tháinig sé chomh fada le Conán. B’éigint dó é seo a stracadh don tsuíochán, agus d’fhan craiceann ceangailthe ar an suíochán ina dhiaidh. Chuir eadar air craiceann caereach, agus d’fhásadh oiread olla uirthi sin is deineadh stocaí don Fhéinn le chéile!

B’shin mar a chríochnaigh an scéal ag Mor-Dhraíocht, ag an Rí agus ag Lurcán agus ag Fionn. Ní fheadar-sa a thuilleadh mar gheall orthu, agus is dócha, geall leis gur b’shin é bhúr ndóthain!

Scéal Dhiarmuda agus Ghráinne

Scéal Dhiarmuda agus Ghráinne – Réamhrá

Diarmuid & Gráinne
Diarmuid & Gráinne

Lá dhá raibh Fionn agus an Fhiann imithe ag fiach agus ag fionna-choscairt, ba ghnáthach go bhfanfadh fear éigin den Fhéinn ag feidhilt na Réidh-theaghlaighe, & an lá áirithe seo b’é Diarmuid Donn d’fhan ag baile. Do ráinig don lá bheith ana-bhreá, i dtreo gur chuaigh na mná go léir ag snámh ins an loich a bhí i n-aice na cúirte. Ins an tsnámh so do bádh bean díobh gurbh ainm di Saidhbhín Óin Óin. D’árdaigh na mná eile gáir ghoil, & nuair airigh Diarmuid an gol so tháinig sé féna ndéin. D’ínnseadar dó go raibh Saidhbhín báite, agus b’éigean do Dhiarmuid é féin do nochtadh chun na mná do thabhairt as an uisce.

Do bhí ball searc ar chliabh Dhiarmuda, agus ní raibh bean sa tsaol do chífeadh an ball searc so ná go titfeadh i ngrá leis. B’í Gráinne bean phósta Fhinn, cé nárbh í a chéad bhean í. Do bhí sí in aonacht leis na mnáibh eile sa tsnámh, agus pé cuma é, nuair a bhí Diarmuid nochtaithe do chonaic sí an ball searc, agus do thit i ngrá leis láithreach.

Ansan do ghlaoidh sí i leathtaoibh air, agus dúirt sí leis gurbh fhearra dhó imeacht léi féin, mar go raibh Fionn ró-chríonna agus ná fanfadh sí aige níos sia. Dúirt Diarmuid ná déanfadh sé a leithéid: “Tá urraim mhór agam d’Fhionn,” ar seisean, “agus dá n-imeoinn leatsa, bheadh Fionn go bráth in earraid liom.” Ach do lean sí ag síor-thathant air, agus i ndeire báire do chuir do gheasaibh air go gcaithfeadh sé gluaiseacht léi. Do b’éigean do Dhiarmuid géilleadh, agus ghléasadar chun imeacht.

“Anois,” a dúirt Diarmuid, “nuair fhillfidh Fionn agus an Fhiann beam-na araon imithe rompa agus Saidhbhín báite. Scéal tubaisteach go maith a bheidh acu; níl dearmad ná go mbeidh fearg mhór orthu. Beidh siad ar ár dtóir, béarfar orainn gan mhoill, bainfidh siad na cinn dínn; agus dá ndeinteá mo chomhairle, d’fhanamaís ag baile.”

Ach ní raibh sos le fáil aige uaithi. “Ní ghlacfaidh mé do chomhairle,” ar sise; “gluasímís orainn, agus ní bheidh maitheas dóibh bheith ‘ár lorg.”

Ná fuil fhios agat,” arsa Diarmuid, “nuair a choganóidh Fionn an órdóg, go mbeidh fhios aige cá mbeidh stad orainn?”

“Anois,” arsa Gráinne le Diarmuid, “líon mála de ghainimh na trá, agus b’fhéidir ná rithfeadh an fios so le Fionn chomh maith agus is dóigh leat é.”

Do líon sé an mála gainimh, agus nuair a bhí san déanta d’imigh sé féin agus Gráinne in aonacht agus an mála ar dhroim Dhiarmuda.

Do thugadar a n-aghaidh ó dheas ag siúl go dian, chun gur tháinig conntráth na hoíche orthu. Uim an am so do ráinig dhóibh bheith in imeall coille. Dúirt Gráinne le Diarmuid go raibh sí cortha, agus gurbh fhearra dhóibh stad anso go lá. Ansan do lig Diarmuid de an mála gainimhe, do shuigh sé síos, do tharraing osna mhór, agus dúirt: “Dob fhearr bheith ag Réidh-theaghlach Fhínn Mhic Cumhaill ná bheith anso go tuirseach ocrach.” I gcionn tamaill d’imigh sé tríd an gcoill agus do mhairbh sé fia, agus nuair a bhí san déanta aige do tháinig sé thar n-ais ag triall ar Ghráinne. Ansan do dhein sé tine de chipín na coille, agus ba ghairid go raibh an fia ar rósta acu.

D’itheadar a ndóthain den fhia, agus nuair a bhí san déanta acu, d’imigh Diarmuid lena chlaíomh agus do bhain sé tor luachra mar ábhar leaba do Ghráinne. Do shocraigh sé an leabaidh seo go deas compórdach ar thaobh srutháin a bhí ag rith tríd an gcoill, agus dúirt le Gráinne: “Seo leabaidh dhuitse; féadfair codladh innti agus fanfadsa ag faire le heagla aon tóir do theacht orainn.”

Ansan do chuaigh Gráinne go dtí an leabaidh, agus dúirt le Diarmuid: “Ní miste dhuitse teacht sa leabaidh seo leis, mar níl baol orainn go lá.”

“Ní raghad,” arsa Diarmuid; “is féidir leatsa codladh go sámh, agus suífeadsa anso ar an dtaobh eile den tsruthán anuas ar mhála na gainimhe.”

Seo mar do bhí, agus uim an am san do bhí Fionn agus an Fhiann tagtha go dtí an Réidh-theaghlach tar éis lae fiaigh. Nuair a chonaiceadar an tubaist a bhí rompu, Gráinne imithe le Diarmuid agus Saidhbhín Óin Óin báite, do tháinig fearg mhór ar Fhionn, agus dúirt  leis an bhFéinn go gcaithfidís ceann Dhiarmuda do thabhairt chuige gan mhoill. Ansan do labhair Oisín agus dúirt: “Cá bhfuilimid chun ceann Dhiarmuda d’fháil?” “Caithfear é fháil,” arsa Fionn, agus ansan do chogain sé an órdóg agus do fuair fios go raibh Gráinne ag luí ins an luachair agus Diarmuid ar ghainimh na trá.

Nuair a bhí fhios ag Fionn a cogaint na hórdóige ná raibh Diarmuid agus Gráinne in aonacht, d’imigh an fhearg mhór do bhí air, agus dúirt sé nár ghá dul ar a lorg go lá. Lá arna mháireach do bhailigh sé le chéile seacht catha na gnáth-Fhéinne, agus d’imíodar fan na trá ar lorg Dhiarmuda, ach ní raibh maitheas dóibh ann.

Ar éirí gréine do ghlaoigh Diarmuid ar Ghráinne “Tá codladh sámh déanta agat,” ar seisean; “anois is mithid duit éirí. Iosfam an chuid eile den fhia, agus beam ag gluaiseacht as an áit seo.” Seo mar do bhí, agus nuair a bhí an fia ite acu, bhí an bheirt chun siúil arís agus an mála gainimhe ar dhrom Dhiarmuda. I meán an lae do chíodar ag siúl trí mhuíng fhliuch, agus d’iarr Gráinne ar Dhiarmuid í bhreith tamall ar a dhrom, mar go raibh sí an-thuirseach; ach dúirt Diarmuid léi nárbh fhéidir dho é, “mar,” ar seisean, “tá an mála ar mo dhrom agus ní beag dom é.”

I gcaitheamh na haimsire seo do bhíodar le chéile níor smaoinigh Diarmuid ar chlú Ghráinne do mhaslú, mar bhí urraim ró-mhór aige d’Fhionn, cé gur minic do spriocaigh Gráinne é. Ins an tsiúl dóibh do shleamhnaigh cos Ghráinne isteach i lochán uisce agus do thosnaigh streanncán den uisce ar a loirgne. D’fhéach Diarmuid thar n-ais nuair d’airigh sé an fothrom, ach is amhlaigh do bhí a cosa ag Gráinne á dtriomiú, agus ansan dúirt sí: “Is dáine stranncán ná Diarmuid;” ach níor chuir Diarmuid suim ‘na glór.

I gcóir na hoíche do ráinig dóibh bheith in áit ar na dtugathar Gleann Daimh. Do shocraigh Diarmuid leabaidh luachra do Ghráinne ar thaobh an ghleanna so. “Luig-se inti sin,” ar seisean, “agus déanfad leabaidh eile dhom féin ar an dtaobh eile den ghleann.” Níor thaitin so le Gráinne, mar ní raibh aon lorg aici ar Dhiarmuid do dhul trasna an ghleanna. Do cheap sí go bhfanfaidís ar aon taobh amháin, ach ní mar seo do bhí, mar d’imigh Diarmuid anonn ar an dtaobh eile den ghleann, agus do rug sé leis an mála gainimhe.

Do luig sé thall i bpluais carraige agus an mála gainimhe mar thaca féna cheann, agus timpeall an taice seo bhí fir Fhinn Mhic Cumhaill tagtha thar n-ais gan tásc ná tuairisc ar Dhiarmuid ná ar Ghráinne. Do chogain Fionn an órdóg arís agus do fuair fios go raibh Diarmuid ‘na chodladh ar ghainimh na trá agus Gráinne i leabaidh luachra. Dúirt Fionn lena mhuintir go gcaithfidís gluaiseacht arís agus cuardach níos fearr fan na trá, mar go raibh Diarmuid fanta ann i nganfhios dóibh. Ansan do thógadar leo a ngadhair go léir, agus d’imigh Fionn féin in aonacht leo.

Nuair éirigh Gráinne ar maidin, do chuaigh sí ins an taobh eile den ghleann ag triall ar Dhiarmuid, agus do ghearán leis go raibh ocras uirthi, agus gur ghairid eile a bheidís in aonacht nuair a caillfí í.” Níl bia ná deoch agam dá fháil uait, agus isé mo chumha mar imíos leat.”

Ansan do thug Diarmuid aghaidh ar an sliabh mar dhúil ‘s go ndéanfadh sé seilg éigin do sholáthar chun sásaimh do dhéanamh ar Ghráinne. Ach níor éirigh leis aon tseilg do dhéanamh, is nuair a bhí sé ag filleadh thar n-ais arís chun an ghleanna mar a raibh Gráinne fágtha aige do casadh air ins an tslí bean bheag go raibh brat fada aindeis timpeall, ag scuabadh an tailimh léi.

Do bheannaigh sí gan mhoill do Dhiarmuid, agus d’fhiosraigh de cad a thug ins an treó so é. D’innis Diarmuid di an scéal fé mar do bhí ó thúis go deireadh, agus go raibh teipithe air aon tseilg a dhéanamh chun an ocrais do bhaint de Ghráinne. Ansan do labhair an bhean agus dúirt: “A Dhiarmuid Uí Dhuínn, ní leómhfaidh ocras ná tart a bheith ortsa ná ar Ghráinne; tar liom go dtí an áit ‘na bhfuil Gráinne, mar tá sé im chumas-sa beagán maitheasa do dhéanamh díbh.”

D’imíodar le cois a chéile chun gur thángadar don ghleann mar a raibh Gráinne. Ansan do bhain an bhean bheag di an brat, do leath anuas ar an sliabh é, agus do tháinig air gach bia agus deoch ba mhian le súil duin. D’itheadar agus d’óladar chun gur mhúchadar a n-ocras agus a dtart, agus ansan do ghaibh Diarmuid buíochas mór leis an mnaoi bhig de dheascaibh na hoibre a bhí déanta aici dhóibh. Dúirt sé gur mhaith leis fios a hainme d’fháil, mar go mb’fhéidir go mbeadh sé ‘na chumas beart thairbheach éigin a dhéanamh di. Ansan do labhair an bhean bheag mar leanas:

“An Bhean Mhothaolach is ainm dom, agus, a Dhiarmuid Uí Dhuínn, ba mhaith an aithne a bhí agam ar do mháthair. Do thug sí mórán dá saol amuigh ins na coilltibh nuair a bhís-se ar iompar, mar do bhí sí ar éatromacht, agus ba mhinic í i gcontúirt mhór ag ainmhithe fiáine na gcoillte muna mbeadh go rabhasa ‘na haireachas.”

Níor thug sí a thuille tuairisc do, ach do ghaibh sí uimpi a brat agus d’imigh go mear as an áit. Do chaith Diarmuid agus Gráinne an lá so go sólásach, agus nuair tháinig an oíche do chuadar chun codlata, gach duine acu ‘na leabaidh féin, ar gach taobh den ghleann.

Nuair éirigh Diarmuid ar maidin do ghlaoigh sé trasna an ghleanna chun Gráinne, agus dúirt sé léi i nglór árd go gcaithfeadh sí a léine do ní. Leis sin do sheasaimh sé i ndoras na pluaise mar a mbíodh sé chun codlata; do rug sé ar an léine ‘na dheasláimh, agus do bhain urchar díreach deigh-sheasaimh aisti fé dhéin leabaidh Ghráinne. D’éirigh Gráinne agus do rug ar an léine, ansan do bhain sí urchar thar n-ais aisti fé dhéin Dhiarmuda, agus dúirt nárbh fhiú é an léine do ní dhó. Tháinig fearg mhór ar Dhiarmuid nuair airigh sé an chaint seo. Do rug sé ar ghallán cloiche agus do chaith trasna an ghleanna í le Gráinne, le súil í mharú. Thit an chloch ag doras na pluaise mar a raibh Gráinne, ach go hádhmharach níor buaileadh í.

Uim an am so tháinig an Bhean Mhothaolach i láthair Dhiarmuda arís agus dúirt: “A Dhiarmuid Uí Dhuínn, cad fáth an fhearg san ort?”

“Tá cúis feirge agam,” ar Diarmuid; “d’iarras ar Ghráinne mo léine do ní. Ní dhéanfadh sí é, ach dúirt nárbh fhiú mé  í ní dhom. Mheasas nách é seo do bhí tuillte agam ó Ghráinne, mar an fhaid is táimid le chéile tá gach ní dá bhfuil im’ chumas déanta agam di. Ní fhágaim tart ná ocras uirthi, agus tá cead codlata aici faid is méinn léi.”

“Caithfidh tú bheith go ceannsa le Gráinne,” arsa an Bhean Mhothaolach; “tar liom trasna an ghleanna ag triall uirthi, agus déanfad síocháin eadraibh; agus nuair a bheidh an tsíocháin déanta, sciob póg ó Ghráinne.”

Seo mar do bhí. Chuadar araon ag triall ar Ghráinne. Ansan do leath an Bhean Mhothaolach a brat ar an dtalamh, agus do tháinig ar an mbrat so gach bia agus deoch ba mhian le súil peacaigh. Dúirt sí le Diarmuid agus Gráinne suí síos in aice a chéile agus an bia do chaitheamh. Do dheineadar chomh maith; agus uim an am go raibh an bia caite do bhí an tsíocháin déanta ‘dir an ndís seo ag an Mnaoi Mhothaolaigh. Ansan do bhain Diarmuid póg de Ghráinne, agus leis sin do thóg an Bhean Mhothaolach a brat den talamh, agus d’imigh as a radharc. Do thugadar an lá san in aonacht, agus deirtear gur nigh Gráinne léine Dhiarmuda. Ach nuair a tháinig an oíche chuaigh Diarmuid chun codlata trasna an ghleanna mar a raibh a leabaidh féin. Do thugadar tréimhse mhór aimsire ins an ghleann so agus ní dhearmadadh an Bhean Mhothaolach teacht ag triall ortha le bia. Ní féidir leis an scéalaí tuairisc cheart do thabhairt ar an méid aimsire do bhíodar ann, ach deir sé ná raibh a thuille feirge acu chun a chéile.

I gcaitheamh na haimsire seo do bhí Fionn agus an Fhiann go léir ag lorg Dhiarmuda agus Gráinne. Ní raibh áit ar fud na hÉireann ná go raibh cuardaithe acu, agus go háirithe fan na farraige, mar do bhí an fios fachta ag Fionn as an órdóig go raibh Diarmuid i ngainimh na trá. Lá dá rabhadar ag cuardach fan na farraige sa taobh theas d’Éirinn, dúirt Fionn leis an gcuid eile den Fhéinn ná raibh aon chaoi ar iad d’fháil. Ansan do labhair Conán agus dúirt:

“Tá gach áit den tráigh cuardaithe againn go mion, agus níl Diarmuid Ua Duínn ann i ngan fhios dúinn. Anois is cóir dúinn dul abhaile, ach dúraís-se, a Fhinn, gur sa luachair a bhí Gráinne ‘na luí, agus is ‘mó luachair as so ó thuaidh go dtí an Réidh-theaghlach. Cuardaímis an luachair romhainn ó thuaidh, agus cá bhfios ná go mbeadh sé i ndán dúinn Gráinne d’fháil?”

Do thoiligh an Fhiann go léir chun na hoibre seo, agus do thugadar a gcúl ar an dtráigh is a n-aghaidh ó thuaidh tríd an dtír fé dhéin na Réidh-theaghlaí. Do chuardaíodar go dian gach áit go raibh luachair le fáil ann, ach níorbh fhéidir Gráinne d’fháil i measc na luachra.

Deir an scéalaí gur dúisíodh leo torc nimhe ‘na gcuardaibh, agus gur scaoileadar a gcoin ‘s a ngadhair go léir ‘na dhiaidh ar lán-seol; ach níorbh fhéidir d’aon ghadhar, cú ná fear teacht in aon chomhgar don torc. Do ghaibh an torc mar a raibh Diarmuid agus Gráinne chun cónaigh, agus nuair a chonaic Diarmuid an Fhiann go léir ‘na dhiaidh agus teipithe orthu teacht suas leis, níorbh fhéidir do foighneamh níos mó. Do rug sé ar a chlaoímh ‘na láimh, agus amach leis a pluais na carraige. Fear tapaigh lúthmhar dob ea é, agus bhí sí ar an té ba ghéire acu i ndiaidh an tuirc. D’árdaigh an Fhiann go léir liú nuair a chonaiceadar Diarmuid, agus dúirt cuid acu: “Ba mhaith an teacht é sin, a Dhiarmuid, mar anois atá an gá leat.”

Do lean Diarmuid go géar i ndiaidh an tuirc, agus an Fhiann uile go léir ‘na ndiaidh, chun gur chuadar go dtí áit arna dtugathar Ceann Tuirc. Ansan d’iompaigh an mhuc thar n-ais ar Dhiarmuid, agus do thugadar cómhrac cruaidh dá chéile, ach do tháinig leis an ceann do bhaint den mhuic. Ansan nuair a tháinig an Fhiann go léir láithreach, dob é Conán an chéad fhear do labhair, agus dúirt:

“A Fhinn, cad ‘na thaobh ná fiafraíonn tú de Dhiarmuid cár fhág sé Gráinne?”

“Is gnáthach,” arsa Fionn, “nuair a dheineann fear gaisce mhór gurb é an chéad rud a deintear, é mholadh. Tá gaisce mhór déanta ag Diarmuid nuair a mhairbh sé an mhuc agus í teipithe ar an bhFéinn uile go léir.”

“Ní gaisce mhór í sin,” arsa Conán; “do mhairóaimís féin í, agus ba mhinic a dheineamair gaisce ba mhó ná í. Anois,” ar seisean, “is féidir liomsa cleas a dhéanamh ná déanfadh Diarmuid.”

Ansan do tháinig Conán ag soc na muice, agus do thomhais sé lena órdógaibh í ón soc go barra a heirbill.

“Sin rud nách féidir le Diarmuid do dhéanamh,” ar seisean.

Ansan do tháinig Diarmuid agus dhein sé an cleas céanna.

“Anois,” arsa Conán, “tomhais thar n-ais í ó bharra a heirbill go dtí-na cainncín.”

Do bhí fhios go maith ag Conán go raibh guaireacha nimhe ar an muic, agus go raibh sé contúirteach í thomhas i gcoinnibh an fhionna. Do thosnaigh Diarmuid ag barra an eirbill ar bheith ag tomhas lena órdóga, ach ní raibh an t-eirbeall tomhaiste aige nuair a chuaigh guaire nimhe in achrann ‘na órdóig, agus do thit sé chun tailimh. Do tháinig pianta an bháis ar Dhiarmuid, agus do gháir Conán uim an gcleas feallúil do bhí imeartha aige air.

Do tháinig an-chathú ar Fhionn nuair a chonaic sé Diarmuid i bpianta an bháis, agus dúirt, dá mbeadh sé ‘na chumas féin é leigheas, go ndéanfadh sé é. Leis sin do tháinig an Bhean Mhothaolach láithreach. Do bhí a brat uirthi go haindeas ag sileadh síos go talamh, agus corn aici ‘na láimh. Do lig sí uaithi an corn agus do chas sí beann dá brat ar Dhiarmuid. Ansan do labhair sí le Fionn agus dúirt: “A rí na gcrua-chath, tá leigheas Dhiarmuda le fáil, más méinn leatsa é dhéanamh.

“Tar slán,” do ráidh Fionn leis an mnaoi; “inis domhsa conas is féidir é leigheas, agus fág fúmsa an chuid eile dhe.”

“Do bheadh sé leighiste,” ar sise, “dá bhfaigheadh sé trí deocha den uisce atá i nGlaise na Leamhnachta. Caithfirse na trí deocha so do thabhairt dó as do bhasaibh féin.”

“Déanfadsa san,” arsa Fionn, “ach cá bhfuil an t-uisce agam le fáil, nuair ná fuilim i gcómhgar na glaise seo?”

“Má tá aon fhear maith lúfar ar an bhFéinn,” arsan Bhean Mhothaolach, “beireadh sé leis an corn so, agus tugadh sé leis an t-uisce ón nglaise. Ní foláir dó bheith an-mhear nó beidh Diarmuid éagtha sula dtiocfaidh sé.”

“Tá fear agam,” arsa Fionn, “chomh mear, chomh lúfar san agus dá líontá tigh d’fháinleógaibh agus fuinneóg do bheith ar an dtigh sin in aghaidh gach lae dá bhfuil san mbliain, ní ligfeadh sé fáinleóg díobh amach as ó mhaidean go hoíche.”

“Ní dhéanfaidh sé an gnó,” ars’ an Bhean Mhothaolach, “níl sé mear a dhóthain.”

“Tá fear eile agam,” arsa Fionn, “agus dá mbeirteá mála de chlúmh éan chuige i mbarra an chnoic is airde in Éirinn an lá gaoithe is mó tháinig riamh, an clúmh go léir do scaoileadh amach as an mála, ní bheadh ribe dhe ná go mbeadh curtha isteach ins an mhála fén oíche, tá sé chomh mear san.”

“Ní dhéanfaidh sé sin an bheart,” ars’ an Bhean Mhothaolach; “an bhfuil aon fhear is mire ná iad san agat?”

“Tá” arsa Fionn; “tá fear agam atá níos mire ná intinn mná.”

“Déanfaidh san an gnó,” ars’ an Bhean Mhothaolach; “cá bhfuil an fear san?”

“Táim anso,” arsa Caoilte.

“Ar imís a d’iarraidh an uisce?” ar sise.

“D’imíos agus do thánag,” ar seisean, agus leis sin do shín sé an corn uisce chúiche.

“Sea, a Fhinn,” ar sise, “coinnibh do bhasa dhom.”

Do choinnibh Fionn a bhasa, agus go lig sí amach an t-uisce iontu as an gcorn. Ansan bhí sé ag déanamh fé dhéin Dhiarmuda chun an uisce do thabhairt dó, nuair a labhair Conán agus dúirt: “Is milis do phógadh Diarmuid béal Ghráinne.”

Leis sin do tháinig crith chos ‘s lámh ar Fhionn, agus do dhoirt an t-uisce trína bhasa.

“Is olc an obair í seo,” ars’ an Bhean le Fionn; “do gheallais go leighisfeá Diarmuid dá mbeadh an leigheas le fáil, ach anois níl an gheallúint seo agat le comhlíonadh má éisteann tú le gló an Fhir Mhaoil.”

Ach do gheall Fionn di ná coiscfeadh an Fear Maol é ar Dhiarmuid do leigheas. Ansan do líon sí an t-uisce amach ar a bhasaibh arís, agus nuair a bhí sé ag dridiúint le béal Dhiarmada, do labhair Conán agus dúirt:

“A Fhinín, is olc an gnó dhuitse bheith ag leigheas Diarmuda, mar do bhí Gráinne go mór le Diarmuid sarar imíodar le chéile riamh uait.”

“Ní fíor san,” arsa Fionn.

“Is fíor,” arsa Conán, ” agus tabharfadsa soluíd dhuit leis. An cuimhin leat cath Chnoic an Áir?”

“Is cuimhin go maith,” arsa Fionn.

“An cuimhin leat nuair a bhí Gráinne agus bean Mheargaig ag togha na bhfear? Cad é an fáth nár thoibh Gráinne Diarmuid ‘na triochaid féin? Dar ndóigh bhí sé ‘na ghaiscíoch mhaith chun é chur sa chomhrac so, ach níor theastaigh do Ghráinne é bheith ann le heagla go maireófaí é, mar do bhí sí go mór leis.”

Leis sin do dhoirt an t-uisce an t-athuair trí bhasa Fhinn, agus uim an am san do bhí Diarmuid go hanbhfainneach. Ansan tháinig fearg mhór ar Oscar agus dúirt: “A Fhinn, ná héist le glór Chonáin, agus ná cuir suim ina bhfuil ráite aige. Dar ndóigh, nuair a bhí Gráinne ag togha na bhfear i gcoinnibh bhean Mheargaig, níor thoibh sí mise ná Goll ná Oisín ná mórán eile de ghaiscígh mhaithe na Féinne ach chomh beag le Diarmuid; agus níl maitheas a rá go raibh sí go mór leis uim an am san, mar ná raibh. Anois,” ar seisean, “leigheas Diarmuid chomh mear agus is féidir leat é; mar dá mbeadh aon bhaol báis air dob olc an bhail ar an bhFéinn é, mar ba mhinic a thug sé fóirithint mhór orainn, níos minicí go mór ná mar a thug Conán.”

Ansan do choinnibh Fionn a bhasa, agus do lig an Bhean Mhothaolach chuige an t-uisce as an gcorn an treas uair. Do dhein sé fé dhéin Dhiarmuda chun an uisce do thabhirt dó, ach leis sin do chuir an Fear Maol scearta gáire as, agus dúirt: “A Fhinn, is maith an díon é sin ag basaibh cocóil.” Ansan do chuimhnigh Fionn ar an gcuma gur imigh Gráinne le Diarmuid, agus tháinig crith chos agus lámh air arís, i dtreo gur dhoirt an t-uisce trína ladhracha. Leis sin do dhein Oscar fé dhéin Chonáin, agus dob éigean do Chonán rith as an áit. D’fhill Oscar arís chun a chuir fhiachaibh ar Fhionn an t-uisce do thabhairt do Dhiarmuid, ach nuair a tháinig sé do bhí Diarmuid marbh.

Ansan do thóg an Bhean Mhothaolach an brat de Dhiarmuid, do chas sí ‘na timpeall féin é, agus deir an scéalaí gur dhein sí Diarmuid do chaoineadh. Ní raibh milleán ró-mhór aici ar Fhionn, ach dúirt gurb é feall Chonáin fé ndear bás Dhiarmuda. Dúirt sí leis an bhFéinn an corp do bhreith leo agus é thadhlacan de réir nósa na ngaiscíoch. Ansan do rug sí ar an gcorn ‘na láimh agus bhí sí ag imeacht ón bhFéinn nuair fhiafraigh Fionn di an raibh fhios aici cá raibh Gráinne. Dúirt sí go raibh fhios aici cá raibh Gráinne chun cónaigh, agus gurbh fhéidir léi féin í thabhairt thar n-ais ag triall air, ach ná leófadh sé aon easonóir do thabhairt di de dheascaibh na haimsire a bhí sí imithe le Diarmuid. Do gheall Fionn di ná tabharfadh sé easonóir ar bith do Ghráinne, agus ansan d’imigh an Bhean Mhothaolach. Chuaigh sí mar a raibh Gráinne, agus d’inis sí dhi mar gheall ar bhás Dhiarmuda agus an chuma ‘nar cailleadh é.

Do bhí cumha agus dólás ró-mhór ar Ghráinne, agus dúirt ná beadh a haimsir féin fada tar éis bás Dhiarmuda; ach do dhein an Bhean Mhothaolach fíor-spár do gach ní, agus do laghdaigh sí buairt Ghráinne. Ansan d’iarr sí uirthi dul léi ag triall ar Fhionn, mar go raibh a cionta go léir maithte dhi. I gcionn suim laethanta do tháinig an dís seo fé dhéin cúirte Fhinn, agus uim an am so do bhí Diarmuid curtha agus buairt ar mhór-chuid de ghaiscíg na Féinne ‘na dhiaidh.

D’fháiltigh Fionn roime Ghráinne, agus deirtear gur dhein sé amach a gheallúna dhi, mar nár thug sé aon easonóir di de dheascaibh na hoibre a bhí déanta aici. Ach do bhí mórán eile de mhnáibh na Féinne ag fáil locht ar Ghráinne agus dá rá gurb éachtach an obair le holcas a bhí déanta aici i dtaobh imeacht le fear eile; ach dúirt an Bhean Mhothaolach leis na mnáibh seo gur measa iad féin ná Gráinne, agus dá mbeadh fhios ag a bhfearaibh a olcas a bhíodar, ná beidís buíoch díobh.

Ansan do labhair Conán agus dúirt: “Conas a bheidh fhios againn é?”

“Seo mar a bheidh fhios agat é,” ars’ an Bhean Mhothaolach. Do thóg sí dhi a brat, agus dúirt: “Cuireadh gach bean díobh orthu an brat so, agus má tá sí dea-bheathach fuileoidh an brat í síos go talamh, nó má tá sí droch-bheathach ní féidir leis an mbrat í d’fhulachadh.”

Ansan do ráidh Fionn le Gráinne: “Gaibh umat an brat.” Do ghaibh Gráinne uimpi an brat, ach do bhí lúidín a coise le feiscint. D’fhiosraigh Fionn de Ghráinne: “Cad fáth ná clúdaíonn an brat do lúidín?” D’fhreagair Gráinne agus dúirt: “Mar do sciob Diarmuid póg uaim.”

Ansan do chuir mórán de mhnáibh na Féinne an brat umumpa, ach níorbh fhéidir leis an mbrat iad d’fhulachadh, mar do bhíodar chomh droch-bheathach san. D’iarr Conán ar a mhnaoi féin an brat do chuir uirthi. Do chuir sí uirthi é go leisciúil, mar ní raibh aon iontaoibh mhaith aici aisti féin. D’éirigh an brat chomh hard lena mhuineál, agus nuair a chonaic Conán an obair seo níorbh fhéidir leis foighneamh níos mó. Do tharraing sé a chlaoímh, agus do sciob sé an ceann dá mhnaoi féin. Ansan do gháir an Bhean Mhothaolach agus dúirt: “Tá sásamh agam anois as an bhFear Maol;” ach do cheap Conán an ceann do bhaint den Mhnaoi Mhothaolaigh muna mbeadh gur choisc Oscar a lámh.

Dúirt Conán le mná na Féinne an brat do choinneáilt ón Mnaoi Mhothaolaigh, mar do bhí súil aige go maireófaí mórán eile des na mnáibh do dheascaibh an bhrait; ach do labhair an Bhean Mhothaolach le Fionn agus dúirt:

“A Fhinn shuairc na gcrua-chath,
Faigh dom mo bhrat ós na mná;
Rún acu orm níl,
Ach rún agam orthu tá.”

Ansan do fuair Fionn an brat don Mhnaoi Mhothaolaigh. Do chuir sí uimpi é, agus nuair a bhí sí chun imeacht d’fhág sí slán ag an bhFéinn le chéile, agus ní féidir leis an scéalaí insint conas mar do chaith Fionn agus Gráinne an chuid eile dá saol.

Scéal Dhiarmuda agus Ghráinne – Réamhrá

An Scéal Féin

To the present-day native of almost any Irish-speaking district the use of Leaba Dhiarmuda agus Ghráinne as the current name for a cromlech is quite a commonplace, in fact, I might assert that, so far as my own experience goes, no other is in such general use. How these prehistoric monuments became so universally associated in Ireland with the purely legendary idea of their being the resting places of Diarmuid and Gráinne in their flight should be an interesting question for antiquarians to solve. This employment of the name at any rate is strong evidence of the former widespread knowledge of the ancient romance which deals with the wanderings of the celebrated couple who eloped from Fionn mac Cumhaill and Cormac mac Airt – I say ancient, because, though the form in which the tale has come down to us in manuscript is quite modem, we have nevertheless clear indications that it must have existed even in the Old Irish period.

In despite, however, of the existence of these “beds,” it is unfortunately a fact that nowadays the old romance has all but faded from the memory of the folk. By an American lady, Miss Gertrude Schoepperle, M.A., who visited Ireland expressly for the purpose of investigating and recording the traditions of the tale still extant in its own home, this was felt very keenly. Miss Schoepperle remarked to the writer that the two chief characters of the story were in reality nothing but mere names to most “natives,” and that the only separate incident that seemed to have impressed itself on any considerable number of the Irish-speaking folk was that of the baoith-steanncán or splash of water, which is curiously enough one of the passages omitted from the current published form. All this I can myself confirm from what I have gleaned in my ramblings through various Irish districts.

How interesting it is then to find that some form of the ancient romance has survived as a more or less complete folk-tale at least in one district, viz., Cúil Aodha or Coolea, near Ballyvourney, Co. Cork. The recorder is the excellent seanachaí, Amhlaoibh Ó Loingsigh, or Humphrey Lynch. In several passages of the tale he refers back to the narrator (an scéalaí), and his version, as Miss Schoepperle tells us,” was put together from the narration of several ‘old people’ and considerably elaborated by the collector.” It should be added that the recording of this in a written form is mainly due to the interest displayed by Miss Schoepperle, who offered a prize at the Oireachtas of 1910 (Competition 12) for the best popular tale or legend describing the pursuit and wanderings of Diarmuid and Gráinne. It is scarcely necessary to state that the prize was awarded to Amhlaoibh Ó Loingsigh for the tale that follows.

An analysis of his folk-version, the scene of which is laid in West Muskerry and Duhallow, Co. Cork, shows that it is made up of some genuine detritus of the romance, combined with much heterogeneous matter which in a late re-working up of the tale has been fitted into the narrative. The following is a detail of the chief incidents, the number preceding each being that of the corresponding section of the text :-

1. *The drowning of “Saidhbhín Óin Óin.”
2. Gráinne sees the ball searc or love-spot on Diarmuid
3. Gráinne persuades Diarmuid to elope with her
4. *The use of the bag of sand (to mislead Fionn).
5. Gráinne’s weariness. Diarmuid kills a deer and roasts it.
6. Gráinne uses rushes as bedding.
7. *Gráinne tempts Diarmuid without success. They sleep on opposite
sides of the stream.
8. *Fionn chews his thumb, but the knowledge he gets misleads him. *His delay in setting out.
9. Gráinne’s weariness.
10. The splash of water; G. again tempts D.
11. D. and G. sleep on opposite sides of the glen.
12. D. and G. in a rock cave. Fionn again misled.
13. *G. complains of hunger, and reproaches D.
14. *D. fails to get food. He meets An Bhean Mhothaolach.
15. *The latter provides food for D. and G. by means of her magic tablecloth.
16. *She tells D. of her former friendship for his mother.
17. *D. quarrels with G. owing to her refusal to wash his tunic.
18. *An Bhean Mh. as peacemaker.
19. D. snatches a kiss from G. *They are reconciled.
20. Fionn continues his search for the fugitives, first along the coast, then among the rushes.
21. The pursuit of the venomous wild boar.
22. D. kills the boar.
23. *Conán seeks to incite Fionn against D.
24. Diarmuid is fatally wounded, having been tricked into measuring the boar against the bristles.
25. *Fionn’s anxiety to heal D. *An Bhean Mh. appears. D. can be cured by a drink of water from the hands of Fionn.
26. *An Bhean Mh. rejects two swift runners, and chooses Caoilte, who is ‘ swifter than a woman’s mind,’ to fetch the water.
27. Fionn goes with the water to D. the first time. *Conán incites him against D.
28. Fionn approaches with the water a second time. *Conán again incites him. Osgar’s admonition to Fionn.
29. Fionn approaches with the water for the third time. *Again Conán incites him. *Osgar pursues Conán. Death of Diarmuid.
30. *An Bhean Mh. induces G. to return to Fionn. Fionn forgives G.
31. An Bhean Mh. uses her mantle to test the continence of the wives of
the Fianna, by which means D. and G. are vindicated and Conán is
requited.
The incidents marked with an asterisk (*) above do not belong to the original romance, so far as one may judge from its existing late forms in prose and verse.

On the whole it may be remarked that the heterogeneous elements have been used with considerable skill in weaving together a new form of the tale, especially in regard to motivation. One sees an evident desire (1) to free the actions of Diarmuid from all blame, (2) to represent Gráinne as an unsuccessful temptress of Diarmuid’s honour, (3) to show Fionn as perfectly magnanimous in his treatment of Diarmuid, and (4) to lay all the villainy of the deeds on Conán’s shoulders and consequently to blame him for the death of Diarmuid, all this differing considerably from what we read in ” Tóruigheacht Dhiarmuda agus Ghrainne.” Moreover, Conán in the lays and romances is commonly a friend of Diarmuid’s, the change in the present tale having probably arisen in consonance with his character as generally portrayed in the later Ossianic lays and stories.

Crónán Mhac Imilit

Domhnall a’ Ghruama Ó hÉalaighthe (70), na Millíní, Cúil Aodha d’inis an scéal so. Níl aon scéal eile aige. Do hairíodh an scéal so go minic ar fud na h-áite seo. Do léas é do Thadhg Dhonncha Bhig Ó Duinnín. Bhí sé ana-chruinn ag athair Thaidhg agus thug Tadhg féin leis cuid de; ach deir sé go bhfuil insint ag Domhnall a’ Ghruama ar chuid de nár airigh sé féin riamh. A deir Amhlaoibh Ó Loingsigh an rud céanna. Do scríobhas focail agus abairtí uathu a rith chúcu nuair a bhíos ag léamh an scéal dóibh. Níl insint an scéil acu as a chéile fé mar tá sé ag Domhnall ach a chuimhne bheith go maith acu.

Lá dá raibh Fionn Mac Cumhail Mac Céin Mhóir Uí Bhuiscine ar tulaigh ar maidin ar taitneamh na buí-ghréine ag éisteacht le guth gadhar, le glam coileán, ochlán na bhfear mór, toghadh na bhfear bhfírinneach agus Rí na bhfear Éireannach.

Thugadar leo a ngadhair bheaga spígeacha spágacha roileacha bhileacha bhior-chluasacha binn-bheag binn-mhór gadhair Fhinn ná fágadh fuíollach agus cab anbhruithe.

Do ghabhadar trí thíortha dubha-rosa ‘n oileáin, trí thíoraibh cameolach’ an Churthain, trí shléitibh réidh-fhairsioga na Cora agus d’imeall Sráid Eochaill, trí thíorthaibh cnoc, thí Shliabh a Mis, trí Shliabh Dea-Adhailim agus trí Shliabh na mBan mBladhamanach.

Ar neóin do shuigh Fionn féin ar Mhaoil Árd na Ceise Corn.

Níor le Fionn ach a dhá choin Bran agus Sceolán.

B’iad súd ba mhó binn le Fionn féin ‘s a ghasra lúfar lán-lúfara-ceol agus tornásc na dtréan-fhear, fiach agus feadaíl na Féinne.

Do scaoil gach duine acu a chú mhear éadrom á traocha sa tsians. B’é tanaiste bhí ar Mhaoil Árd na Ceise Corn Cronán Mhuc Imilit agus triúr d’inínthe clainne bhí aige – Niar Neoin, Niar Niúileach, Cúilean Ceann Rua agus a Cam Crua Córaic. B’í siúd sínsear na gcailíní; triúr de chaileachaibh bios-shalach laghar-bhréanach.

Bé liathar cumann bhí ar maoilinn gach léith-chaile ‘cu. Mongán liath olla aniar cois mhás gach éinne ‘cu agus ba ghrána an driuc bhí orthu.

“Imígh amach, a thriúr iníon,” dúirt sé, “agus féachaígh a bhficeadh sibh aon ní chugaibh. Cluineann mo chluasa fuaim éigin agus ní h-áil leo é.”

D’imíodar amach ar a’ bhfatha agus ba ghearr dóibh go rabhadar isteach bhuige arís.

“Chímíd chugainn,” dúradar, “Rí na Féinne agus uaisle fíor-áille Gael ag siansáil na seilge agus ní binn linn a nguth.”

“Ní binn liom-sa féin é,” dúirt seana-Chrónán. “Imígh amach anois,” dúirt sé, “a thriúr iníon is fearr bhí ag duine bocht riamh go Fatha na dTuaman.

“Tógaidh libh bhur dtrí cuaille feirre-dhris. Deinígh trí tuamana maola dearga. Buailidh síos na seasamh ann iad.

“Luighidh ar thochrais ar mhó dtuathal agus níl neach fir ná mná de mhuintir na hÉireann thiocfaidh chugaibh ná go gcuirfidh trí dathanna dhíobh, dath is báine ná sneacht’ aon oíche, dath is deorga ná caora cioracha a bheadh ar dearg lasadh, dath is buí ná gual suilí báite. Rachaidh a ngal agus a ngaisce ar gcúlaibh agus ní fhanfaidh tapa ná brí in aon aon díobh.”

D’imíodar amach agus do thógadar leo a dtrí cuaile feirre-dhris agus do ndearnadar mar a dúirt an t-athair leo.

Ba ghearr dóibh go dtáinig Rí na Féinne agus uaisle fíor-áille Gael ar a bhfatha.

“Níl aon dabhat,” dúirt Conán, “a thriúr cailleach, ná gur grána aithiseach í bhúr n-obair.”

“is beag an díobháil duit,” dúirt a bhean chríonna. “Ní ná bainfidh leat ná bain leis. Ár ngnó féin tá againn á dhéanamh.”

D’fhanadar ag féachaint orthu ar feadh sealad agus do chuireadar trí dathanna dhíobh, dath ba bháine ná sneacht’ aon oíche, dath ba bhuí ná gual suilí báite, dath ba dheorga ná caora cioracha bheadh ar dearg lasadh.

Chuaigh a ngal agus a ngaisce ar gcúlaibh agus níor fhan tapa ná brí in aon aon díobh. Thiteadar i gceann a gcos.

D’imíodar isteach ansan agus do thumaíodar dá n-athair an gaisce do ráinig leo a dhéanamh.

“Tá go maith,” dúirt sé. “Tógaigh libh bhúr dtrí birt de shlabhraí úr rín-iarainn. Tugaidh ceangal na seacht n-aon go daor agus go docht orthu go dtabharfaidh lúidín a gcoire sanas de pholl a gcluaise iad, agus caithidh isteach go seomra na síor-bhruin iad go mbainfidh sibh na cinn ar bhúr suaimhneas amárach díobh.”

Thógadar leo a dtrí birt de shlabhraí agus do dheineadar go cruinn mar a dúirt an t-athair leo agus do chaitheadar isteach sa t-seomra iad.

Bhíodar ansan ceangailte agus braonacha ní ag titim a buaic a’ tí a samhlaidís a ghabhadh tríotha síos go talamh.

Bhíodar cráite céasta canncarach nuair a labhair Conán Maol.

“A Fhinn Mhac Cumhail,” dúirt sé, “ná seinnfá an barra bua”?

“Ní h-aon tairbhe é sheinnt,” dúirt Fionn. “Níl ár ndiaidh d’aon bhrí ach aon óglach amháin Goll Mac Móirne.”

“Ní rabhamair i ndaingeanachaibh ná i ngíolachaibh riamh,” dúirt Conán, “ná go bhfágfaí neach fir nó mná i dtír na hÉireann a dhéanfadh fuascailt orainn. Seinn an barra bua agus cuir fuaim i gcluasaibh muintir an dúin.”

Do sheinn sé an barra bua seacht míle ins na cnocaibh, ocht líog ins na bunaibh i gcóchlos do bhacach Cille Cóirne agus do sculóg Cille Coinge agus do Gholl Mac Móirne bhí ag fatha Binn Éidir.

Bhí Goll agus iníon Fhionn Mhuc Cumhail, Cúilionn óg, ina suí ar bórd ag imirt tháiplís, corn míde ag uilinn gach éinne acu, nuair thóg Goll suas a cheann agus tháinig sé; “níor mhór dúinn triall fána dhéin.”

“Bíodh ciall agat,” dúirt an iníon, “Tá m’athair ina shuí ar buaic cnoic, an lá ag éirí go maith leo agus tá sé ag seinnt le h-áthas.”

“Níor sheinn sé riamh é,” dúirt Goll, “ach le solás ró-mhór nó dolás ar a dhúbailt. Más fleadh nó féasta atá aige is maith leis mo chion de bheith agam-sa, nó más i ndaingeanachaibh nó i ngíolachaibh atá sé, ní cirte dhom ná dul dá réiteach.”

Phreab sé ón mbord. Chuaigh sé go seomra na seod. Chuir sé uime a chulaith airm is éadaigh i miona-lúireach mhín-iarainn taitneamhach lochlannach i ndaingean dia gan deamhramh i mbrataibh sciaithe agus scárlóide; clogad breá bláth mín sáth-mhín réidh caitíneach fé iochtar a clumhín do-chlogaithe, léine leabhair miona-ghéaga míne bláthmhara; claíomh tanaí so-sháite agus clogad garbh ála gléigeal; sciath mhór mhíleanta i ngárda ar a dhá shlingeán agus éide dhaingean do-bhriste féna clí lé aige.

Feire de bhrógaibh de leathar bó buininne óige ar a gcéad lao ar a gcéad lacht agus ar a gcéad rith saoil nár luigh riamh ar aon taobh dá taobhanaibh nó má luigheadh go n-éireodh arís le h-eagla gor danaid dá craiceann é.

Feire d’ór-spora greannta gréagacha fé deisbhéil na bróige céanna agus iad ag iadh agus ag oscailt in aonacht.

Chuaigh sé ar muin shiorach goibean drom scuabach garbh-lúfar mar a bheadh gaoth ag dul i ngleann, sruth ag dul in abhainn, luas loinge le gaoth nó fáinleog, nó mar an gcéad chapall bhí ag Éada Mac Rí na Goirín i gconspóid na ríochta le Caoilte Mac Imilit trí gach árd dár ghaibh de mhuing árd na seasca, de mhaoisigh, de bhorb-aoisc, de loirgin gág agus de loirgin gabha agus de chríoch na bhfear dTorc, a rá go raibh sé scríofa ar uachtar a scéithe gurbh é féin Goll Mac Móirne Mac Morcán Mór Móirne Mac Sadhbh Cinn Cláraigh Mac Cunal Géara Mac Cairbre Mhuc Cinndire Rí Connachta, a chaitheadh cóir is ceart d’fháil agus ná tabharfadh cóir ná ceart uaidh go bhfilleadh sé isteach ina chúirt ina dhún agus ina dhéaga-bhaile féin tar n-ais arís.

Níor throm-shuan do Chrónán Mac Imilit ná dá thriúr iníon é.

“Imígh amach, a thriúr iníon,” dúirt sé, “agus féach a bhfeiceadh sibh aon ní chugainn.

“Bhí sé ráiteach ná raibh Fianna Éireann i ndaingeanachaibh ná i ngíolachaibh riamh ná faghfí neach fir nó mná i dtír Éireann a tabharfadh fuascailt orthu.”

D’imíodar amach agus ba ghearr dóibh gur dhuideadar thar n-ais arís.

“Chímíd ag teacht de shleasaibh agus de mhaoilinn an chnoic óglach mór míleanta mear-chalamanta díoga díoganta dí-cháirdiúil. Chímís an saol mór idir a dhá chois agus ní fheicimís pioc de mhulach a chinn.”

“Imígh amach, a thriúr iníon,” dúirt sé, “agus deinígh mar dheineabhair inné. Titfidh san libh mar a thit an chuid eile.”

Thógadar leo a dtrí cuaile feirre-dhris. Bhuaileadar síos na dtrí tuamanna dearga iad. Luigheadar ar thochrais ar an mór dtuathal. Ba ghearr dóibh go dtáinig Goll Mac Móirne ar an bhfatha ag triall orthu.

“Níl aon dabhat, a thriúr árachtuithe cailleach, ná gur grána aithiseach í bhúr n-obair.”

“Is beag an díobháil duit,” dúirt an bhean chríonna. “An rud ná bainfidh leat ná bain leis. Ár ngnó féin tá ar siúl againn.”

“I mbriathar liom,” dúirt Gall, “Ná faca aon droch-obair riamh ar siúl ná go gcuirfinn stop léi má b’fhéidir é agus cuirfeadh stop libh-se leis.”

Tarraig sí a chlaíomh ar a chás. Thug sé treasú béim claíomh fén dís ab óige acu. Dhein sé dhá leath cearta chómh-mhóra dhíobh.

“A Gholl Mac Móirne,” dúirt sí, “sin é an buille is mó do buaileadh in Éirinn riamh ach aon bhuille amháin do bhuail Feargus Mac Rúraí i gCath Furcáin na bó fuardrise nuair a dhein sé dhá leath den carn í. Ba mhó duit-se dá leath a dhéanamh dom dís dheirféar-sa ná do san féin é sin a dhéanamh, agus dá bhfaighinn-se bun mo chraoisighe agus barr m’imleacháin de threascairt don talamh.

“Gheobhair san, a chailleach,” dúirt sé, “agus fáilte comhrac ar aon chuma is maith leat é.”

Sháigh sé a chlaíomh ina chás agus do rugadar ar a chéile dos na greamanna boga do-scaoilteacha bhí ann sa tsean-aimsir ag fáscadh agus ag ath-fháscadh agus ag dul fána chéile. Bhainidís luchaigh a stácaí, bainidh a prátaí agus lao ceannann buí a bolg na bó bheadh seacht míle uathu. Dheinidís ball bog den bhall cruaidh agus ball cruaidh den bhall bhog. Chuiridís fiodáin fíor uisce trí fhíor mhullach na carraige in aon bhul go dteangaíoch lúidíní na gcor ná ina n-ordóga. Níl aon chasadh a bhainfeadh an chailleach a Goll ná go dtugadh sí aghaidh a chos ag féachaint ar an spéar ach bhían fear ró-fhada agus ghabhadh sé a bhuinn arís.

Bhí ocht dtroithe déag ó lúidín a choise go scathán a ghlún agus é i gceart fir don réir sin amach go barra.

Ní gheibheadh sé aon ghreim ceart ar a gcailligh. Ní raibh puinn éadaigh uirthi, a leithidín olla bhí thiar ar a drom agus leithidín eile bhí síos ar a bráid.

Bhí sí á thúrnadh agus dá thnáthadh nuair a labhair an t-éinín uasal ar bharr a chrainn :-

“A Gholl Mac Móirne agus a chroí nár leonadh tá an lá dá chaitheamh agus an gnó gan déanamh. Má thiteann tú leis an gcaillig fanfaidh an Fhiann i ngíolachaibh.”

Bhog sé a lámh dá cúm. Sháidh sé siar idir a dhá cois í. Rug sé ar an leithidín bhí thiar ar a drom. Chas sí os cionn talaimh í agus chuir sé go dtí an dá chromán síos tríd an gcarraig í.

“Ceann díot, a chailleach, cé gur mithid duit é!” ar seisean.
“Ná bain mo cheann agus mo choimeád beatha dhíom,” dúirt sí, “nó fanfaidh an Fhiann istigh mar a bhfuil siad mar sé mo dhá láimh féin do cheangail iad.”
“Beidh san agus do cheann agam, a chailleach!” dúirt sé.
“Á! Ní bheidh,” dúirt sí, “níl neach fir ná mná fé luí na gréine d’fhéadfadh iad d’fhuascailt ach mo dhá láimh-se.”
“Mar is maith leat, scaoil amach iad agus bíodh do cheann agat!”
“Ciocu ligfeadh amach ar dtúis?” dúirt sí.
“Fionn, Oisín agus Diarmuid agus de réir mar a bhéarfaidh as san siar.”

Shín sí chuige amach iad i ndiaidh a chéile ach Conán Maol. Bhog sí an slabhra ach d’fhág sí a thón cheangailte den fhuarma. Do rith sí chomh mear agus d’fhéad sí uathu.

Do liúig Conán Maol. Do rith Caoilte agus Oisín isteach. Rugadar ag bun dá uscal air agus thugadar snap air. Thugadar leo é ach d’fhan an t-éadach agus craiceann a thóna ceangailte ina dhiaidh. Comáineadar leo ansan ach bhí Conán ag gearán go raibh sé tinn.

Rugadar ar chaora dhubh. Bhaineadar cuid den chraiceann di. Bhuaileadar isteach ar an gcnead é. Cheangail sé suas go h-álainn di.

Chomáineadar leo ag fiach agus ag fiona-chosaint rompu.

D’imigh a chailleach isteach nuair a d’fhág sí iad. Bhí seana-Chrónán istigh roimpi agus tine bhreá dheas dearg aige, gan criathar, gan cheo, gan smól gan deatach. Shuigh sí ar a aghaidh anonn ar fhuairmín. Chuir sí srann aiste. Níor fhág sí spré theine ná deataigh aige gan comáint an siminé amach.

“Iníon is fearr bhí ag duine bocht riamh cad é fáth do mhairg?”
“Aon óglach amháin den Fhéinn,” dúirt sí, “tháinig amuigh ansan ar a bhfatha, dhein dá leath cearta chomh-mhóra dein dhís deirféar, agus rud ba mheasa ná san liom, an Fhiann go léir do scaoileadh amach arís chuige.”
“Cad a shásódh anois tú, a iníon?” dúirt sé.
“Díolthas  a dhéanamh ar an bhFéinn arís,” dúirt sí.
“Imigh síos fé thóin na leapan,” dúirt sé. “Gheobhair seana-chlaíomh ann. Tabhair leat anois é. Seasaimh ansan ar lic agus t’aghaidh ar an ndoras. Bain trí crotha ad’ láimh dheis as. Buail trí buille dá phointe ar an lic agus féach cad déar-na sé leat!”

Chuaigh sí síos fén leabaigh. Thug sí léi an claíomh. Sheasaimh sí ar an lic agus a h-aghaidh ar an ndoras. Bhain sí trí crotha as lena láimh dheis agus bhuail sí trí bhuile dá phointe ar an lic. Chuir sé trí cith meisce dhe. Chuir an seanduine trí scread as mar a chuirfeadh an diabhal as Ifreann.

“Sea,” dúirt a h-athair “ná stopadadh cos de rith dhíot anonn go mbuailfear ordóga do chos le h-ordógaibh Fhinn! Cuir de gheasaibh air ná fuiligeann fíor-laoch comhrac a thabhairt duit i bpearsain aon-mhná! Caithfidh sé é sin thabhairt duit agus titfidh an Fhiann go léir arís leat.”

Do ghléas sí chun siúil. Níor stop cos de rith di go dtáinig sí suas leis an bhFéinn. Bhuail sí ordóg a cos le h-órdógaibh Fhinn. Chuir sí de gheasaibh air ná fuiligeann fíor-laoch comhrac a thabhairt di i bpearsain aon-mhná.
“Gheobhair san cheana cé gur deacair é,” dúirt Fionn.
“Bog díom an chailleach, a Oisín!” dúirt sé.
“Im briathar liom,” arsa Oisín, “go bhfuilim-se tinn curtha mo dhóithin de ghíolacha na caillí céanna. Ní bheidh a thuilleadh cál agam chúici.”
“Bog díom an chailleach, a Dhiarmuid!” ar seisean.
“Im briathar liom,” arsa Diarmuid, “go bhfuilim-se tuirseach mo dhóithin cheanna di.”
“Bog díom a chailleach, a Gholl!” ar seisean.
“Nuair is mó an féigean,” dúirt Goll, “sea séantar an fhíor-charad. Do shéan do ghaol fola agus feola féin tú chun a rá ná séanfainn-se thú. Thugas-sa cead bhúr gcos cheanna dhíbh. Á gcomáinimís linn mar iarras oraibh shroisfimís an baile sara dtiocfadh sí suas linn.”

“Tabhair duais do Gholl,” dúirt Conán, “agus troidfidh sé an chailleach. Tá sé istigh ar chleasaibh na caillí agus mara dtroidfidh Goll an chailleach titfimid go léir arís léi.”
“Breith tú bhéil de bhreib a gheobhair ach bog díom an chailleach!”
“Ní iarrfad puinn,” dúirt Goll; “mo sciath bheith os cionn do scéithe fad a bheam ag baile, smior na gcnámh go léir agus t’iníon críonna le pósadh.”
“Ní fhéadfainn sin a gheallúint gan a toil féin.”
“Gan a toil féin ní iarrfad-sa í,” dúirt Goll, “agus mara dtogha sí mé troidfead an chailleach mar an gceanna.”

Comáineadh teachtaire luath éadrom, go nglaotaí Caoilte Mac Cronáin air, go fatha Bhinn Éidir a d’iarraidh na h-iníne agus níorbh fhada an mhoill in aon chor do bhíodar ar an slí.

Tairigeadh amach seacht gcatha na gnáth-Fhéinne ar thaobh an chnoic agus seacht gcéad fear ar gach cath acu.

Nuair tháinig Caoilte agus an óig-bhean suas dúirt Fionn leis an iníon go raibh a rogha óglach den Fhéinn le fáil le pósadh aici, gabháil mór thimpeall agus breith ar láimh ar pé acu b’fhearr léi.

Do bhuail sí mór-thimpeall agus d’fhéach sí go cruinn ar gach n-aon acu go dtáinig sí ar aghaidh Gholl Mac Móirne amach. Rug sí as dhá láimh air. “Tógfad tusa más áil leat mé!”
“Is áil cheana, a choí!” dúirt sé.

Thóg sé suas ina bhaclainn í agus thug sé póg di.
Thairig sé amach a chlaíomh. Sheasaimh sé aghaidh le h-aghaidh leis an gcailligh. Dúirt sé go dtroidfeadh sé féin í.

Thairigíodar araon a ndá chlaíomh ach ní fhéadfadh an chailleach buille a chuir i bhfeidhm thíos ná thuas. Ba ghearr an tréimhse gur dhein sé an ceann a bhaint di.

D’imíodar abhaile ar phósadh Goll Mac Móirnigh agus iníon Fionn Mac Cumhail.

                                                                         Nóta
Is inspéireach an píosa é seo do bhailigh Domhnall Ó Ceocháin i Múscraí Uí Fhloinn. Is léir go raibh caint insan scéal a fuair Domhnall a’ Ghruama óna athair nár thuig sé agus ná táinig leis ‘na chuimhne ach glór coda dhi agus cuid de sin go mór in aimhréidhe. Do réir deallraimh leis, do bhíodh an scéal á insint mar bhéaloideas sa cheanta – i gCúil Aodha, pé scéal é – i gclos don phobal. Dar le duine tá cuid mhór de rian na scríbhne agus na litríochta ar an bpíosa féin agus dob fhiú cuardach a dhéanamh d’fhéachaint an bhfuil a leithéid ins na scríbhinní. Caithfear, láéígin, an cheist a scrúdú atá anois sa bhéaloideas ag daoine ná léigh aon ní iad féin, ná a sinsear ar feadh iomad glún siar.

Mo Ghile Mear

Seán Clárach Mac Domhnaill, cóirithe ag Dónal Ó Liatháin

The air was documented by a man named Dómhnall Ó Buachalla of Cúil Aodha, County Cork, with words from two of Seán Clárach Mac Domhnaill’s songs: Bímse Buan ar Buairt Gach Ló, Seal do Bhíos im’ Mhaighdin Shéimh, and another of unknown origin. Dónal Ó Liatháin gave an account of how it was formed to the sean-nós singer Iarla Ó Lionáird:

“We were gathered in the Ó Riada house […] and Peadar had this tape and he put it on and on it was a man, if my memory serves me correctly, whose name was Domhnall Ó Buachalla. … You could recognise from the tape that his was an old voice. [Peadar] told us that this was a tape that his father had collected from the man in question and he played us a song from it, and I think that the verse that affected me most was:
Gile mear sa seal faoi chumha
Gus Éire go léir faoi chlocaí dhubha
Suan ná séan ní bhfuaireas féin
Ó luadh i gcéin mo ghile mear.
..I didn’t recognise the air at all myself, it was a very muffled recording. But Maidhci and Jeremiah did recognise it […] Peadar gave it to me saying that we could make a song from this melody.”

Ó Liatháin described the process of selection:
“I had no plan whatsoever except that I … would take the most beautiful verses … the verses that were … sort of universal as you might say. There really wasn’t any difficulty because it was kind of clear that this was the thing you would do… The words and lines were very nice in the verses that we chose, but … Seán Clarach really was a superb craftsman as regards metre and so forth and you couldn’t really find a bad verse where the metre would not be spot on”.

Foinse: Ceol & Cibeal Chúil Aodha (fé stiúir Pheadar Uí Riada)

Seal dá rabhas im’ mhaighdean shéimh,
‘S anois im’ bhaintreach chaite thréith,
Mo chéile ag treabhadh na dtonn go tréan
De bharr na gcnoc is i n-imigcéin.

Curfá
‘Sé mo laoch, mo Ghile Mear,
‘Sé mo Chaesar, Ghile Mear,
Suan ná séan ní bhfuaireas féin
Ó chuaigh i gcéin mo Ghile Mear.

Bímse buan ar buairt gach ló,
Ag caoi go cruaidh ‘s ag tuar na ndeor
Mar scaoileadh uaim an buachaill beo
‘S ná ríomhtar tuairisc uaidh, mo bhrón.

 Curfá

Ní labhrann cuach go suairc ar nóin
Is níl guth gadhair i gcoillte cnó,
Ná maidin shamhraidh i gcleanntaibh ceoigh
Ó d’imigh uaim an buachaill beó.

Curfá

Marcach uasal uaibhreach óg,
Gas gan gruaim is suairce snó,
Glac is luaimneach, luath i ngleo
Ag teascadh an tslua ‘s ag tuargain treon.

Curfá

Seinntear stair ar chlairsigh cheoil
‘s líontair táinte cárt ar bord
Le hintinn ard gan chaim, gan cheo
Chun saol is sláinte d’ fhagháil dom león.

Ghile mear ‘sa seal faoi chumha,
‘s Eire go léir faoi chlócaibh dubha;
Suan ná séan ní bhfuaireas féin
Ó luaidh i gcéin mo Ghile Mear.

Curfá