Muc an Chúil Ruaidh

Neil Ní Mhurchadha

Bhí Neil ag obair ag feirmeoir i bParóiste Shráid an Mhuilinn nuair a dhein sí an t-amhrán so. Cuireadh ‘na leith gurbh í a mhairbh an mhuc. Muca dubha ab ea iad so, agus fuair ceann acu bás.

Foinse: Coiste Litríoctha Mhúsgraí

Nár dheinimíd námhada is ná raibh orainn gátar,
Má dheineamair aon bhárthan do mhuc an chúil ruaidh,
Má bhuaileamair le sámhthach de shluasaid na rámhainn’ í,
Mura dtabharfaimís ár lámh léi do dhruidfeadh í uainn.
Mar is minic a chráidh sinn is an chuid eile dá háltaibh,
Ag gabháil de chosaibh i n-agha’ an lá orainn i n-iomar gan truagh.
Bhí~an donas i ndán dom agus bualadh uim an ál so,
Is mo bhathas gur bhánaigh le seachtain anuas.

Dar an ngaibhl is dar an bpíce is dar a dtógaid siad d’aoileach,
Is dara Pádraig Stíobhard bhíonn ag spórt linn gach uair,
Dara bó bhán an Mhoilinn agus Muisire an Fhíoghara,
Níor dheineamair aon díth do mhuc an chúil ruaidh.
Dar Claedeach na gCícheanna agus dara Clárach tá taoibh leis,
Dar gcáthtar de shíon is de shneachta aduaidh,
Dara Caisleán Chill m’Íde is Mount Leader i dtaobh thíos de,
Níor dheineamair aon ní do mhuc an chúil ruaidh.

Mh’atuirse scíosmhar mar a cailleadh mo mhuintir
Do chuirfeadh i gcrích mé is ná beinn ar bhur bhfuaid,
Ag eirí gach deire oíche i nyard sink agus aoiligh,
Ag beiriú phrátaí do mhucaibh ‘s do bhuaibh.
Le solas na coinnle do chuirid im shuí mé,
Cé gur ghairid a bhím-se ar an leabaidh chun suain.
Is go deimhin féin, a Bhríde, bheadh cion agam chroí ort
Dá raghfá-sa síos liom go Corcaigh na gCuan.

Mo shlán beo fé dhíogras chun Baile Mhúirne na dtigheasach.
Is iad ná cuirfeadh puinn suim i sórd mhuc an chúil ruaidh.
Ba ró-bheag mar shnaidhm leo í mharbhú gach geimhreadh,
Agus feoil ba dhá aoirde do chrochfaidís suas.
Mar do chonnac-sa mná tí ann go raibh fairsinge an chroí acu,
Ná beidís ag díon an bhainne luim fhuair.
Is dá mbeadh an ráithe so dhíom-sa do rásfainn thar fíara,
Is ní fhágfinn iad choíche go gcuirfí mé i n-uaigh.

Advertisements

Amhrán na nGabhar

Neil Ní Mhurchadha

Hugh ab ainm don chliamhain do bhí ag Neil. Ar na hUláin do bhíodar chun comhnuigh nuair a fuair na gabhair fág an baile ó Hugh.

Fonn: An Maidrín Rua

Foinse: Coiste Litríochta Mhúscraí

Mo chreach fhada chruaidh, arsa Neainí go duairc,
Nár fhanamair thuaidh, a mháthair,
Mar a bhfaighmís biolar is geamhar is fear tí gan feall
Ná brisfeadh ár ndrom mar atáimíd.
Má chuamair i gcúinne de gháirdín gan dúnadh
Níor dheineamair ach siúbhal de dhomáiste ann.
An talamh go súaidh an chuid eile dhe siúd,
Is nár bhorraidh sé ar dhrúcht ná ar bhaistigh.

Éist airiú, a bhuíon, mo náire é!
Is gan aon luibh ag tíocht tríd an dtalamh aníos
Dob fhearr lena mhnaoi ná an cabásite:
Cailín bog caoin gan chuise ‘na slí
Nár bhuail sinn i gclaí ná i mbeárnain.
Agus ní mhaithfidh mé choíche d’fhear mhallaithe an tí,
Mar a mhaithfinn ar linn mo bháis do.

I dtosach na hoidhche ‘seadh thosnuigh bruíon,
Ní raibh éinne ‘na shuí ach é féinig
Agus éan aosta chríonna bhí ag rá a paidrín,
Gur bheannaithe a laoithe is a bréithre.
D’eirigh ‘na suí chun cabhraithe linn
Agus eagla croí uirthe féinig.
Sé dúirt sé go fíochmhar: ‘A bhean, fág an tslí,
Is sa leabaidh bí thíos de léim uaim.’

M’eascaine dhlúth go dtitfidh ar Hugh
Do bhuail sinn gan chúis le tréine
Le tuille ‘en tlúigh is den rámhainn fhada lúbaigh,
Gurbh arm í i dtiúin chun laochais.
Le ciceanna tiugha do ghortuigh me im úth
Is m’easnaidheach lúb ar a chéile,
Do phreab an bhean chúghainn, do chas sinn ‘na clúid,
Is le hurraim di siúd do ghéill sé.

Nách mise bhí cúmhach go hatuirseach dubhach
Nuair a rugadh mo rún cé gur éisteas,
Agu mí dá ionú gur theastaigh de siúd,
Is ní raibh agam le tabhairt aon bhraon do.
Bhí bean chríona umhal a bhí ag iomchar an úird,
Gur dhein sí le clú agus le daonnacht
Chúig oíche thabhairt gan tionnbhar ar a súil,
Is do choinnibh sí le spiún an braon leis.

Amhrán na gCearc

Neil Ní Mhurchadha

Ar Gort na Tiobratan a bhí Neil nuair a dhein sí an t-amhrán so.
Dealraíonn an scéal gurbh é an fiach dubh a rug leis na cearca.

Fonn: An Maidrín Rua

Foinse: Coiste Litríochta Mhúscraí

Greadadh agus cás ort a fhiolair an áir,
Milleadh gach lá agus léir ort!
Nár thugair-se t’ál amach insa Mhárta,
Is ná raibh ort mar bhláth iad d’aoireacht.
Do sciobais-se mo chearca dob fhearr ar an mbaile
Do choinneadh go seascair me in éadach.
Bhí cead agam tarrac ar an mbia ab fhearr sa chathair,
Agus hucstaerí ‘om mhealladh óna chéile.

Thug Siobhán Eoghain dom sobharn óir
Agus cuireadh chun óil dá dtéinn léi,
Ceathrú chaoirfheola um Nollaig mar nócht,
Agus gé chun í róstadh ar ghéar-bhior.
Thug Siobhan na Tuinne dhom císte breá milis
Go raibh siúicre á fhuineadh agus tréacle;
Nuair a bhíodh té leis ar fiuchadh agus ím úr ‘na phriontaibh,
Bhíodh dóthain an bhreithimh de bhéile ann.

Do thug bean Thaidhg Uí Chuill ó Chorcaigh aníos
Seál do chuaigh trí agus réal dom,
Agus heancisiúr síoda i gcóir foithin mo chinn
Dá dtabharfainn na huibhe dhi féinigh;
Píosa breá leathair aníos as an saightheach,
Go gcuirfinn é ag screadaigh ar steak-pan
Nuair a airítí an balaithe ar bóthar tí an tsagairt
Do chnósaíodh na bacaigh go léir chugham.

Ná bídís á rá gur le locht ar mo mháistir
D’fhágas an áit seo i n-aon chor,
Ná ar an mnaoi mhaith gan cháim nár thuill uaim i cháineadh,
Is a healta díobháil níor dhéin dom;
Na comharsain dob fhearra do bhí ar an mbaile,
Muintir na Leacan le chéile iad.
Chun go nganníodh an bainne ní bhíodh orm easnamh,
Mar chuiridís a dteachtairí féin leis.

Nuair a ghealfaidh an lá orm fágfad an áit seo,
Tá an tigh seo ró-árd ar phléisc dom;
Níl foithin ná fál ann do dhéanfadh dom scáth,
Ach fiacha dubha ag gág is ag éamh ann.
Déanfar mé bhriseadh agus tógfar me ’em bonnaibh,
Is imeoidh mé singil gan éadach.
Is anois ó tá an Inid ann, pósfad, más mithid é,
Maireadh mo dhuine nó éagadh.

Amhrán an Aoiligh

Neil Ní Mhurchadha

Ar Béal an Ghearrtha a bhí Neil chun cónaí nuair a dhein sí an t-amhrán so. Fé mar is léir ón amhrá, bhí sí ag tarrac aoiligh le ciseán agus níor tháinig éinne dá muintir chun cabhraithe léi.

Ní fheadar an bhfuil aon taifead den amhrán so déanta ach is le fonn an amhráin ‘Skibereen’ nó ‘He’s not Guilty, My Lord’ a théann sé.

Foinse: Coiste Litríochta Mhúscraí

Céad glóire shíoraí leis an Athair aoibhinn atá go mór le rá,
Is do Mháthair Íosa do réidheann gach ní dhúinn nuair is cruaidh é an cás,
Ó tá deire an aoiligh as an ndíg seo an t-aon uair amháin,
Do bhris ár gcroí ionainn i gcoinnibh rí-chnoic ar chrua chasán.

Is ní hé do mhill mé ná do ghread mé im intinn is mé duairc thar barr,
Ach mo leanbh dílis do bhí lem taoibhse is í ag lua gach lá.
Ní riabh raidhse an bhídh againn le na linn, is ba chruaidh mar chás,
Ach an leite bhuí is gan í fháil ist’oíche ach dá uair sa lá.

Dá mbar bean aníos mé ó Chonnacht íochtar nú ó Chontae an Chláir,
Dá ndéanfainn gníomh is dá lasfainn tíortha, ba thrua le rá,
Nuair a iompaigh an síon orainn aneas go díreach is bhí an uain in ár,
Is mise im mhnaoi bhoicht chaite chríona fé mhór chiseán.

Dá mairfinn míle do choingbheochain cuimhne air dom shlúth charaid ghearr,
Ná tháinig go dtí mé nú ar an gclaí amuigh, is “mo thrua thú” a rá.
Dá mbeidís sínte gan aon bhrí leo, gura fada uatha an cás,
Ní raghainn go dtí iad mura raghainn á gcaoineadh is iad fuar ar chlár.

Neil Ní Mhurchadha

Fuaireas an insint seo as irisleabhar ‘An Musgraigheach’ a foilsíodh beagnách céad bliain ó shin. B’é Seán Ó Cróinín, céile Bhess Cronin a scríobh an chúntas don iris.

Ghobhair anso roinnt amhrán dár cheap Neil Ní Mhurchadha. Tá gach aon deallramh gur i mBaile Mhúirne do rugadh agus do tógadh an bhanfhile seo. Is ann a thug sí furmhór a saoil, i dtaobh is go raibh sí siúltach go maith. Tuigear ón bhfilíocht a chum sí, agus go háirithe ó “Amhrán an Aoiligh” cadé an saghas saoil a bhí ann lena linn

Deirtear ná bíonn aon ádh ar fhile mná, agus ní fheadar an fíor é. Mar an gcéanna, tá sé ráite go gcailltear féith na filíocht leis na mnáibh. Pé scéal é, ba dheacair banfhile a fháil aon uair, ach amháin go raibh na mná caointe ann. Ach níor bhacadar san puinn le filíocht don choitíantacht, ná le duine a mholadh an fhaid a bhí sé ina bheathaidh.

Ní heolach dom go cruinn cathain a mhair Neil Ní Mhurchadha, ach measaim go raibh sé ann in aimsir Mháire Bhuí Ní Laoghaire. Níl aon tuairisc ar a muintir anois ar fud Bhaile Mhúirne. Ach pé háit ina bhfuair Neil féith na filíochta, do rug sí léi san uaigh é. Má tá éinne ann a déarfadh gur deimhniú é sin go gcailltear an fhilíocht i dteannta na mban, níl le rá agam ach go gcailltear i dteannta na bhfear í chomh maith.

Ó Dhiarmuid Ó Duinnín, Múirneach atá chun cónaí i Sráid an Mhuilinn, is ea fuaras na hamhráin seo, tá roinnt bhlianta ó shin ann. Fear mór Gaoluinne agus seanchais is ea Diarmuid. Amhránaí binn dob ea é i dtúis a shaoil, ach tá sé críonna anois.

Tá daoine i mBaile Mhúirne agus i gCúil Aodha go bhfuil líne anso is ansúd acu d’Amhrán na gCearc agus d’Amhrán na nGabhar. Ach ní heolach dom go bhfuil “Amhrán an Aoiligh” ag éinne eile ach ag Diarmuid. Tá Amhrán na gCearc agus cuid d’Amhrán na nGabhar i gcló cheana ag Próinséas Ó Ceallaigh (Béaloideas, VII, I), ach ní gá ach an dá insint do chur i gcomparáid lena chéile chun a fheiscint gur cruinne an té óna bhfuair Próinséas iad.

Amhrán an Aoiligh

Amhrán na gCearc

Amhrán na nGabhar

Muc an Chúil Ruaidh

A Mhic Mo Chroí

Amhrán deas, bríomhar mar gheall ar lead óg gur theastaigh sé uaidh dul le airm ach tháinig sé thar n-ais gan a chosa fé agus ba thrína céile a bhí a mháthair nuair a tháinig sé abhaile ag lorg cabhrach!

Foinse: Amhránaíocht Nell Ní Chróinín

“A mhic mo chroí” arsa an sáirsint groí,
“Ar mhaith leat bheith in arm is in éide an Rí?
Id’ Royal Dragoon thar farraige anonn
Is gan aon ró-mhoill bheith id’ oifigeach mór”

agus tu rai a fol de dídil a
tu rai o rai o rai a
agus tu rai a fol de dídil a
tu rai o rai o rai a

Dhein Tadhg liostáil is do chuaigh thar sáil’
Bhí a mháthair tamall fada gan a thuairisc d’fháil,
Ach i mí Meán Fhómhar tháinig long fé sheol
Go cuan Chorcaí agus Tadhg ar bord

Do lig sí béic nuair a chonaic sí é
Mar bhí Tadhg ina bhacach agus crann-chos fé,
Mhuise a Thaidhgín, a rúin, gan ach adhmad fút,
Th’anam ón diabhal, nó an é tú atá chugam?

An raibh tú caoch nó an raibh tú dall,
Nó ar dhearmadais do chosa is iad a fhágaint thall?
Nó a’ raibh tú ag siúl ar an bhfarraige mhór
Go rabhadar caite agat ó shál go glúin.

Ní raibh mé caoch ná ní raibh mé dall,
‘s níor dhearmadas mo chosa ná iad d’fhágaint thall
Ach ag lámhach na ngunnaí i Sevastapool
Sciob an chaor mo chosa ó mo chorp ar siúl.

Ailt

Arthur O’Leary, the Outlaw
John T. Collins

Art Ó Laoghaire
James O’Leary

Bacaigh Bhaile Mhúirne
Amhlaoibh Ó Loingsigh

Bailiúchán na Scol

Brollach le Scéalaíocht Amhlaoibh Uí Loingisgh
Donncha Ó Cróinín

Cathanna Tábhachtacha Múscraí

Colún Ruth Bn. Uí Riada sa Kerryman
Ruth Ó Riada

Corra Cainte
Mícheál Ó Cuíll(?)

Díshealbhú agus Troid i gCoinnibh Tiarnaí Talúin i mBéal Átha an Ghaorthaidh sa bhliain 1906

An Dochtúir Ó Loingisgh
Dónal Ó h-Éalaithe

Dubhchoill, Damhas agus Seithe – Three Mountains near Ballingeary
Vincent O’Sullivan

File an Leasa Buí – The Poet of Lios Buí

Na Franncaigh i gCuan Bheanntraí
Conchubhar Ó hArgáin

George Curtin
Pat Kelleher

Is Mallaithe an Dream Tincéirí
Diarmuid ó Laoghaire

Máire Bhuí Ní Laoghaire
Donncha Ó Donnchú

Marbhnú An Fhir Nár Rugadh Riamh
Seán Ó Cróinín

Mícheál Ó Cuill
Seán Ua Súilleabháin

Muscraí Uí Fhloinn

Naomh Fionnbarra agus Gúgán Barra
Tadhg Ó Buachalla

Naomh Gobnait – Aingeal Cuimhdeachta Múscraí
Dónal Ó hÉalaithe

Neil Ní Mhurchadha
Seán Ua Cróinín

An Nollaig
Amhlaoibh Ó Loingsigh

An Nollaig
Diarmuid Ó Laoghaire

Nóra an tSleasa Ní Chríodáin
Nóra Ní Chríodáin

Pead Buí Ó Loingsigh
Seán Ó Cróinín

Peaití Thaidhg Pheig Ó Tuama
Dónal Ó hÉalaithe

Saothar Mhúscraí

Scoileanna agus Scolaíocht
Tadhg Ó Buachalla

Séamas Ó Céileachair
Gabriel Rosenstock

Séamas Mór Ó Muimhneacháin
Conchubhar Ó Muimhneacháin

Seán Ó Riada: Chun an Bás a Fhoghlaim
Iarla Ó Lionáird

Seán Ó Ríordáin an Ghrinn
Séamas Ó Céileachair

Seán Ó Riordáin – Colún san Irish Times
Seán Ó Riordáin

An Sulán
Seán Ó Cróinín

Téarmaí Feirmeoireachta
Conchubhar Ó Muimhneacháin